Altzürükü
Altzürükü | |
---|---|
![]() | |
![]() Altzürükün dagoen Urrutia gaztelua. | |
![]() | |
Kokapena | |
Herrialdea | ![]() |
Lurraldea | ![]() |
Administrazioa | |
Estatua | ![]() |
Eskualdea | ![]() |
Departamendua | ![]() |
Elkargoa | Euskal Hirigune Elkargoa |
Barrutia | Oloroe-Donamaria |
Kantonamendua | Euskal Mendialdea |
Izen ofiziala | Aussurucq |
Auzapeza | Jean Karrikaburu (2008-2014) |
Posta kodea | 64130 |
INSEE kodea | 64081 |
Herritarra | altzürükütar |
Ezizena | eskalanpu handiak |
Geografia | |
Azalera | 47.12 |
Garaiera | 191 – 1 284 |
Demografia | |
Biztanleria | 242 (2018: ![]() |
Dentsitatea | 5,35 biztanle/km² |
Zahartzea[1] | % 10,55 |
Ugalkortasuna[1] | ‰ 55,78 |
Ekonomia | |
Jarduera[1] | % 75,97 (2011) |
Desberdintasuna[1] | % -7,99 (2011) |
Langabezia[1] | % 0 (2013) |
Euskara | |
Euskaldunak | % 58,27 (2010) |
Erabilera | % 25,94 (2011) |
Altzürükü Zuberoako mendebaldeko udalerri bat da, Arbaila eskualdekoa. 242 biztanle zituen 2018. urtean.
Izena
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Izenaren ahoskera [alts̻yʁ̞yky] da. Lagunarteko hizkeran, maiz galdu egiten da r hori, eta ü bat kendu, eta Altzuku ([alts̻uku]) esaten diote herriari. Euskalkietan, bokal arteko r galtze hori maiz gertatzen da lagunarteko hizkeran (delarik → delaik, zera → zea, eta abar).
Litekeena da Altzürükü euskal izena haltz hitzetik ekarria izatea.[erreferentzia behar]
Frantsesezko Aussurucq bere izenak[2] itxura hauek izan ditu: Aussuruc (1455, , Duchesne Bilduma CXIV Liburukia[3]), Ausseruc (1412, Nabarrengoseko notarioek[4]), eta Baionako paperetan[5] : Ausuruc (1454), Sent-Martin d'Auçuruc (1471) eta Auserucus (1471).
Okzitanieraz Aussuruc du izena.
Geografia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Ingurune naturala eta klima
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Altzürüküko altxor nagusietariko bat hango ondare geologikoa da, inguru hartako eremu karstikoa hain zuzen ere. Udalerrian, leize eta kobazulo asko daude oraindik esploratu gabe. Horietatik ezagunenetariko bat Nébélé izenekoa da, 1972tik aurrera esploratua.
Kokalekua
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Altzürükü, Arbailen eta Iratiko oihanaren artean dago, Arbailen oinean. Halaber, udalerriak Harsüdürra mendikatea eta Aphanizeko ordokia ditu muga naturaltzat.[6]
Hidrografia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Udalerria hainbat ibai eta errekak zeharkatzen dute:
- Biduze ibaia: Aturriren ibaiadarra da, eta udalerrian jaiotzen da.
- Laurhibar ibaia: Errobiren ibaiadarra.
- Arangorena erreka.
- Azalegi erreka.
Ahüzki iturria ere udalerriko lurretan dago, izen bereko portuaren gainean (Bohokortia mendiaren magalean), Arbailen bihotzean. Bertara D-147 errepidea jarraituz hel daiteke. Propietate sendagarriak dituen ura isurtzen da bertatik eta famatua egin zen, fama horren ondorioz etorritako bisitari uholdea zela-eta, hotel bat eraiki zen iturritik hurbil. Iturrian bertan, Zuberoako ikur den lehoiaren alboan, ondoko hau irakur daiteke harrian grabaturik:
« | Bortian Ahüzki, hur hunak osoki Neskatila eijerrak han dira ageri Hirur badirade, oi! bena xarmantik, Basa-Nabarr'orotan ez düte parerik | » |
Etxeak eta auzoak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Hona hemen herriko auzoak[6]:
- Altzürükü,
- Ahüzki (iturri handia),
- Bedekaral,
- Etxekolaz,
- Elnazü,
- Garraibi,
- Hidondo,
- Jaragoihen,
- Karkaatz,
- Kharrika Uxia,
- Lapiztoi,
- Uhalt.
Udalerrri mugakideak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- Muskildi eta Urdiñarbe iparraldean.
- Idauze-Mendi ipar-ekialdean.
- Donaixti-Ibarre (Nafarroa Beherea) ipar-mendebaldean.
- Gamere-Zihiga eta Ozaze-Zühara ekialdean.
- Behorlegi (Nafarroa Beherea) mendebaldean.
- Mendibe (Nafarroa Beherea) hego-mendebaldean.
- Altzai-Altzabeheti-Zunharreta hegoaldean.
Historia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Udalerriko lurretan dagoen Xaxixiloaga kobazuloko sabaian Goi-Paleolitoko pinturak aurkitu dira (monumentu izendaturik daude gaur egun). Harregi karbe ttipian egoiliarrak izan ziren neandertalak Erdi Paleolitoa eta Homo sapiens goikoan [7]. Neolitokoak, Brontze Arokoak eta Burdin Arokoak dira udalerriko mendi eta lepoetan barreiatuta dauden megalitoak: tumuluak, harrespilak eta zutarriak[8][9]. Burdin Aroan Gaztelü mendixkan herri bata izan zitekeena jaso zen, bertako esparru gotortuaren aztarnek aditzera ematen dutenez[10].
Dena den XII. mendera arte itxaron behar da lehen aipamen idatziak agertzeko, oraindik ez zenean udalerria, Urdiñarbeko auzoa baizik. Altzürükü Arbailetako mezulari-zerbitzuan edo messagerie zegoen[2], Basabürüa eta Pettarra arteko Zuberoako eskualdea (Zalgize-Doneztebe, Altzürükü eta Barkoxek osatuta)
Ekonomia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Udalerriko ekonomia laborantzan dago oinarrituta (abelazkuntza, belardiak)[6].
Populazioa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]XIX. mendean 700 biztanle izatera iritsi zen Altzürükü, baina ordutik populazio galera etengabea izan zuen XXI. mendera arte. 2010eko hamarkadan 250 biztanle inguru baizik ez zituen.
Altzürüküko biztanleria |
---|
![]() |
Datuen iturburua: INSEE |
Politika
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Agintaldia | Alkatea | Alderdia |
---|---|---|
1983-1989 | Jean Etxebarne | |
1989-2008 | Battitta Keheille | |
2008-2014 | Jean Karrikaburu | |
2014-2020 | Jean Karrikaburu |
Azpiegiturak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Udalerriak haur-eskola bat du, Garaibie izenekoa.
Kultura
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Jaiak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Herriko jaiak urriko azken asteburuan ospatzen dira, hurrengo asteburuan errepikapena egiten delarik.
Euskara
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Altzürükün[13] Basabürüako hizkeran[14] egiten da, zubereraren aldaera.
Ondasun nabarmenak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/95/Zuberoa_%2707_052.jpg/300px-Zuberoa_%2707_052.jpg)
- Urrutia gaztelua: Gaur egungo udaletxea dena, herriaren erdian dago eraikia. Bi dorre zirkular dira XVI. mendeko jatorrizko eraikinetik gaur egun jarraitzen duten aztarna bakarrak[15].
- Eliza: Muino batean dago kokatuta eta hilerriak inguratzen du. Bere hiru puntako kanpandorreak eredu hirukoiztarra jarraitzen du, Zuberoako beste hainbat elizaren antzera[16].
Altzürükütar ospetsuak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- Joan Batista Artxu (1811-1881), euskal idazlea.
- Epherre anaia euskaltzaleak: Gilen (1911-1974), Mixel (1932-1999), Ddiddue (1929-1974).
- Dominika Etxart (1933-2012), herri kantaria, Niko Etxarten aita.
- Niko Etxart (1953-), euskal rock eta folk kantaria.
- Patricia Karrikaburu (1988-), errugbilaria.
Erreferentziak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- ↑ a b c d e Euskal Herriari Begira. Udalbiltza.
- ↑ a b Paul Raymond: "Dictionnaire topographique Béarn-Pays Basque"
- ↑ Duchesne Bilduma, 99 - 114. Liburukiak, Oihenarten paperak, - Bibliothèque nationale de France
- ↑ Nabarrengoseko notarioek - Archives départementales des Pyrénées-Atlantiques
- ↑ Baionako paperak - Archives départementales des Pyrénées-Atlantiques et de la Mairie de Bayonne
- ↑ a b c (Gaztelaniaz) Idoia ESTORNÉS ZUBIZARRETA: «Altzürükü», Auñamendi Eusko Entziklopedia.
- ↑ Dominique, Ebrard. 50 ans d'archéologie en Soule. (Noiz kontsultatua: 2024-04-25).
- ↑ «Aussurucq · Collection patrimoniale numérisée du fonds Jacques Blot · Kumbuka - Collections numériques de l'UPPA» omeka-s.univ-pau.fr (Noiz kontsultatua: 2024-04-25).
- ↑ «Jacques Blot - Inventaire de monuments protohistoriques en pays basque» inventaire-blot.netlify.app (Noiz kontsultatua: 2024-04-25).
- ↑ (Frantsesez) allardphilippe. (2013-12-27). «AUSSURUCQ-GAZTELÜ» enceintedesoule (Noiz kontsultatua: 2024-04-25).
- ↑ «Etchart, Kattalina - Ahotsak.eus» ahotsak.eus (Noiz kontsultatua: 2018-12-17).
- ↑ «Ahotsak.eus, Euskal Herriko hizkerak eta ahozko ondarea» ahotsak.eus (Noiz kontsultatua: 2018-12-17).
- ↑ «Altzürükü - Ahotsak.eus» ahotsak.eus (Noiz kontsultatua: 2018-11-22).
- ↑ «Basabürüa - Ahotsak.eus» ahotsak.eus (Noiz kontsultatua: 2018-11-22).
- ↑ Mérimée datu-basea
- ↑ Philippe Veyrin, "Les Basques", 241. orr. - Arthaud, 1975 ISBN 2-7003-0038-6
Ikus, gainera
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Kanpo estekak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]![]() |
Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena: Euskal Wikiatlasa |