An difríocht idir athruithe ar: "John F. Kennedy"
Content deleted Content added
No edit summary |
No edit summary |
||
(25 intermediate revisions by 8 users not shown) | |||
Líne 1:
{{WD Bosca Sonraí Duine}}
Bhí '''John Fitzgerald "Jack" Kennedy, Sr.''' (
▲Bhí '''John Fitzgerald "Jack" Kennedy, Sr.''' ([[An Ghaeilge|Gaeilge]]: ''Seán Mór Mac Gearailt Ó Cinnéide''; [[29 Bealtaine]], [[1917]] - [[22 Samhain]], [[1963]]), nó '''JFK''' mar a thugtar go minic air, ina 35ú [[Uachtarán na Stát Aontaithe|Uachtarán ar na Stáit Aontaithe]] idir [[1961]] agus [[1963]], nuair a feall[[Dúnmharú|mharaíodh]] é. Eisean an duine ab óige a toghadh mar [[uachtarán]] riamh, agus an t-aon uachtarán [[Caitliceachas|Caitliceach]] a bhí ann.
== Tús a shaoil ==
Rugadh agus tógadh Kennedy i
Sheol sé go [[Londain]], [[Sasana]] ar an [[25 Meán Fómhair]] sa bhliain chéanna, in éineacht lena thuismitheoirí agus a dheirfiúr Kathleen Cavendish. Chláraigh sé le LSE (Scoil na h[[Eacnamaíocht]]a [[Londain]]) chun staidéar a dhéanamh ar gheilleagar polaitiúil ar feadh bliana faoin Ollamh Harold Laski, ach cuireadh san [[ospidéal]] é nuair a thit sé tinn. Mar thoradh, bhí ar Kennedy filleadh ar ais go dtí na Stáit Aontaithe. San [[Fómhar|fhómhar]] sa bhliain [[1935]], chláraigh sé le h[[Ollscoil]] [[Princeton, New Jersey]], ach d'éirigh sé tinn arís. [[Buíochán]] a bhí i gceist ag an am seo. San fhómhar an bhliain ina dhiaidh sin, thosaigh Kennedy ag freastal ar [[Ollscoil Harvard]].
Line 26 ⟶ 10:
Thaistil sé chuig an [[An Eoraip|Eoraip]] faoi dhó i rith a thréimhse ag Ollscoil Harvard. Chuaigh sé go dtí [[Sasana]] arís, áit ina raibh a athair mar ambasadóir. Sa bhliain [[1937]], forordaíodh [[Stéaróideach|stéaróidigh]] do Kennedy, chun smacht a chur ar a chuid [[drólainníteas]], ach thosaigh a fhadhbanna ag méadú mar thoradh air sin. Sa deireadh, d'éirigh sé níos tinne le h[[oistéapóróis]] sa dhromlach. Bhain Kennedy céim amach ó Ollscoil Harvard, agus ansin bhog sé go dtí an scoil ghnó ag Ollscoil Stanford. Tar éis dó Stanford a fhágáil, thaistil sé go dtí [[Meiriceá Theas]].
Scríobh Kennedy a thráchtas ''"Why England Slept"'' sa bhliain [[1940]], ar eachtraí na mBriotanach agus an Comhaontú Munich. Theastaigh uaidh an tráchtas a choimeád san [[ollscoil]] ar dtús, ach chuir a athair ina luí air an tráchtas a [[Foilsitheoireacht|fhoilsiú]] mar [[leabhar]]. D'fhág Kennedy Harvard agus céim bainte amach aige i gcúrsaí idirnáisiúnta
I bhfad níos déanaí, nochtadh go raibh [[Galar Addison]] ag Kennedy agus é ina fhear óg. Níor fhoilsíodh an t-eolas seo i rith a shaoil.
Line 32 ⟶ 16:
== Seirbhís mhíleata ==
[[Íomhá:Lt. John F. Kennedy aboard the PT-109.jpg|clé|320x320px|thumb|Kennedy ar an PT-109.]]
Isteach san [[Arm na Stát Aontaithe|airm S.A.M.]] leis sa bhliain [[1941]]. Liostáil sé de a dheoin féin ar dtús, ach diúltaíodh é mar gheall ar na fadhbanna a bhí aige leis a dhroim. Glacadh Kennedy isteach sa [[Cabhlach cogaidh|chabhlach]] san Fhómhar an bhliain
San [[oíche]] ar an [[2 Lúnasa]] [[1943]], bhí [[bád]] Kennedy, an PT-109, ag glacadh páirt i ruathar in aice le New Georgia, nuair a bhuail [[scriostóir]] [[Seapán]]ach é. Caitheadh Kennedy trasna an mbád, agus ghortaigh sé a dhroim arís.
Cé go raibh sé gortaithe, thóg Kennedy saighdiúir gortaithe eile ar feadh trí mhíle san aigéan, go dtí [[oileán]]. Thit Kennedy gan mheabhair anois is arís i rith an crá, ach bhí sé ábalta é féin agus a chomhalta a shábháil. Mar aitheantas ar na heachtraí seo, bronnadh an "Navy and Marine Corps Medal" air. [[Íomhá:Photograph of Lieutenant John Fitzgerald Kennedy in Navy uniform wearing Navy and Marine Corps Medal, Purple Heart... - NARA - 299712.jpg|mion|Lieutenant JF
== Polaitaíocht ==
[[Íomhá:Toni Frissell, John F. Kennedy and Jacqueline Bouvier on their wedding day, 1953.jpg|mion|Pósadh: John F. Kennedy agus Jacqueline Bouvier|clé]]
Tháinig John F. Kennedy slán as an g[[cogadh]], ach cailleadh a dheartháir Joseph P. Kennedy, Jr. ar an [[12 Lúnasa]], [[1944]]. De bharr seo, cuireadh níos mó brú ar John tús a chur leis a shaol sa [[polaitíocht|pholaitíocht]].
Sa bhliain [[1946]], d'éirigh James Michael Curley as a shuíochán, agus bhí bua láidir ag Kennedy. Chaith Kennedy sé bliana as seo amach ina fheisire, ag vótáil i gcoinne an [[Uachtarán|Uachtaráin]] [[Harry S Truman]] agus a pháirtí féin uaireanta.
Ar an [[12 Meán Fómhair]] [[1953]], phós Kennedy [[Jacqueline Kennedy Onassis|Jacqueline Lee Bouvier]]. Lean na fadhbanna a bhí aige leis a dhromlach ar aghaidh, agus seoladh é faoin scian go minic i rith
Mar thoradh, bhí Kennedy as láthair ón tSeanad go minic. Bhí fadhb ag Kennedy sa bhliain [[1954]] nuair a bhí an Seanad réidh McCarthy a cháineadh, agus níor chaith sé vóta mar bhí sé san ospidéal arís. Leis an eachtra seo, rinneadh a lán dochar dó.
Line 58 ⟶ 39:
== Toghchán 1960 ==
[[Íomhá:Eisenhower and Kennedy.jpg
Sa bhliain [[1960]], d'fhógair John F. Kennedy go mbeadh sé ag dul isteach sa thoghchán, chun a bheith ina uachtarán ar na Stáit Aontaithe. Chun áit a bhuaigh ina iarrthóir don [[Páirtí Daonlathach (Stáit Aontaithe)|pháirtí Daonlathach]], bhí comórtas deacair aige ón Seanadóir Hubert H. Humphrey as [[Minnesota]], an Seanadóir [[Lyndon B. Johnson]] as [[Texas]] agus Adley Stevenson<ref>Rinne Kennedy go leor taistil. Mar shampla, chuaigh sé go dtí an [[Virginia Thiar]] chun labhairt leis na [[Mianadóireacht|mianadóirí]]. Bhuaigh sé a gcuid tacaíochta, cé go raibh sé ina Chaitliceach agus ba stát Phrotastúnach é sa formhór</ref>.
Line 65 ⟶ 46:
Phléigh Kennedy agus a theagmhálaí [[Richard M. Nixon|Richard Nixon]] ón [[Páirtí Poblachtach (Stáit Aontaithe)|Pháirtí Poblachtach]] na cúrsaí seo le chéile i rith an chéad díospóireacht uachtaránachta a bhí le feiceáil ar an [[teilifís]]. Bhí cuma mí-chompordach agus corraitheach ar Nixon, agus cheap formhór an lucht féachana go raibh an bua ag Kennedy, é a bhí socair agus féinmhuiníneach. Eachtra [[stair]]iúil a bhí ann pé scéal é, agus bhí páirt tábhachtach ag an teilifís i b[[polaitíocht]] as seo amach.
[[Íomhá:John F. Kennedy Inauguration Speech.ogv|mion|searmanas insealbhaithe, 20 Eanáir 1961|
== Uachtaránacht ==
Rinneadh 35ú uachtarán de ar an [[20 Eanáir]] [[1961]]. Ag an searmanas, d'iarr Kennedy ar mhuintir na tíre a bheith fuinniúil ar son na tíre, leis na bhfocail stairiúil, "Ask not what your country can do for you, ask what you can do for your country". D'iarr sé freisin ar náisiúin an domhain aontú le chéile chun troid i gcoinne na comh-naimhde a bhí acu - an tíorántacht, an bhochtaineacht, [[galar]], agus cogadh féin. [[Íomhá:Kennedy and Khrushchev in Vienna 1961.png|clé
=== Cúba agus Scannal Bhá na Muice ===
Ar an [[17 Aibreán]] [[1961]], thóg Kennedy an t-ordú ionradh a thosaigh ar [[Cúba|Chúba]]. Le tacaíocht ón [[Central Intelligence Agency]] (CIA), d'fhill 1,500 deoraí Chúbacha a bhí ag traenáil i Meiriceá ar ais go dtí an t-oileán chun an ruaig a chur ar [[Fidel Castro]] ("Briogáid 2506" an t-ainm a bhí orthu). Níor thóg na Meiriceánaigh aon aerthacaíocht do na saighdiúirí, áfach, agus chuir an tacaíocht láidir a bhí ag Castro iontas orthu freisin. Chomh maith le sin, rinneadh roinnt botúin tábhachtacha. Mar sin, ar an [[19 Aibreán]] [[1961]] bhí formhór na n-ionsaitheoirí maraithe nó faoi ghlas ag Castro. B'éigean do Kennedy idirbheartaíocht a dhéanamh le Castro chun na 1,189 marthanóir a scaoileadh saor. D'aontaigh Cúba fiche mí ní ba déanaí, nuair a thug na Meiriceánaigh $53 milliúin i mbia agus [[leigheas]] dóibh ar malairt. Eachtra a chur an-aiféaltas ar Kennedy ab ea é seo, cé go raibh sé sásta an locht ar fad a ghlacadh.
=== Géarchéim na nDiúracán i gCúba ===
Thosaigh [[Géarchéim na nDiúracán i gCúba]] ar an [[14 Deireadh Fómhair]] [[1962]], nuair a thóg [[Spiara|spiair]]-[[eitleán]] Meiriceánach [[U-2]] grianghraif ina raibh láithreán [Diúracán balaistíoch|diúracáin]] le feiceáil faoi thógáil i gCúba. Bhí rogha deacair ag Kennedy - ba mhaith leis ionsaí a dhéanamh ar an láithreán, ach ba seans ann go mbeadh cogaidh in aghaidh an [[Aontas Sóivéadach]] mar thoradh. Cuireadh brú ar Kennedy ionsaí a dhéanamh, ach sa deireadh roghnaigh sé [[imshuí]] a chur ar an oileán.
[[Íomhá:McNamara and Kennedy.jpg|clé|mion
Tréimhse corraitheach ab ea é, agus bhí an cuma air go mbeadh cogadh núicléach ag briseadh amach ag am éigean. Thosaigh Kennedy ag plé an fhadhb le [[Nicíte Cruistsiof]], agus bhí comhaontú acu tar éis seachtain. Bhain Cruistsiof na diúracáin amach as gCúba, agus gheall Kennedy nach mbeadh ionradh ar bith ar Chúba arís. Deirtear gur aontaigh Kennedy faoi rún diúracáin Meiriceánacha a thóg amach as [[an Tuirc]] sé
=== Meiriceá Laidineach agus an Cumannachas ===
Line 82 ⟶ 63:
=== Peace Corps ===
Ceann de na céad eachtraí a rinne Kennedy nuair a bhí san oifig é, b'é bunú an "Peace Corps". Sa chlár seo, chuir na Meiriceánaigh cabhair ar fáil don [[Tríú Domhan]] in [[oideachas]], [[feirmeoir]]eacht, [[leigheas]] agus [[tógálacht|tógáil]].
[[Íomhá:The President's
=== Vítneam ===
Line 88 ⟶ 69:
Sa bhliain [[1963]], mhéadaigh Kennedy an tacaíocht mhíleata, ach níor éirigh sé go maith. I mí Iúil, bhí géarchéim pholaitiúil i Vítneam. Shocraigh Kennedy ar ruaig a chur ar uachtarán na tíre, Ngo Dinh Diem, le ''[[coup d'état]]''.
[[Íomhá:"One Day in Berlin" - Visit of John F. Kennedy, president of the United States in Berlin, 1963.webm|mion|26 Meitheamh 1963 i mBeirlín|clé]]
=== Óráid i mBeirlín Thiar ===
[[Íomhá:JFK speech Ich bin ein berliner 1.jpg|clé|mion|Rudolph Wilde Platz, 26 Meitheamh 1963]]
Ar an [[26 Meitheamh]] [[1963]], chuaigh Kennedy ar chuairt reatha go dtí [[Beirlín]] Thiar. Bhí na sluaite [[Duine|daoine]] amach ar na [[Sráid|sráideanna]], agus thóg Kennedy óráid i gcoinne an [[Cumannachas|chumannachais]]. Deirtear go raibh daoine ar an taobh eile den bhalla ag tabhairt bualadh bos dó, chun agóid a dhéanamh i gcoinne na [[An Rúis|Rúiseach]].
Line 97 ⟶ 79:
Meastar go raibh 5/6 den [[daonra]] amach ag éisteacht le Kennedy ar an lá seo.
Labhair SAM go láidir in éadan an bhalla. Ach ní dhearna siad ní ba mhó ná sin. Cinnte bhí eagla orthu go dtosófaí cogadh. Ach ba léir go raibh an babhta seo den [[Cogadh Fuar|chogadh fhuar]] bainte ag na [[An tAontas Sóivéadach|Sóivéadaigh]].<nowiki/>[[Íomhá:JFKIreland2.jpg|thumb
=== Éire ===
Ba de bhunadh Éireannach é Kennedy, agus
[[Íomhá:President Kennedy greets well-wishers in Cork, Ireland.jpg|clé|mion|28 Meitheamh i gCorcaigh]]
Bhí an tUachtarán Kennedy ag filleadh ar an áit ónar thug a shin-sheanathair, Patrick Kennedy, aghaidh ar Mheiriceá in 1848 le linn an [[Gorta|Ghorta Mhóir]]. Le linn an turais chorraithigh seo a mhair ceithre lá, chruinnigh daoine thart ar an Uachtarán Kennedy ina sluaite ag iarraidh gearrfhéachaint a fháil air. Bhí na sráideanna plódaithe le lucht deamhéine a raibh bratacha Éireannacha agus Meiriceánacha ina nglac acu. Mar chuid den turas, thug an tUachtarán Kennedy cuairt ar a bhaile dúachasach i mBaile Fearainn, Contae Loch Garman, Thug sé cuairt chomh maith ar phort [[Ros Mhic Thriúin]], áit ar thug a shin-sheanathair faoin aistear farraige go Meiriceá in 1848
[[Íomhá:President Kennedy greets spectators during trip to Ireland.jpg|clé|mion|28 Meitheamh i gCorcaigh]]
Níos déanaí, thug sé óráid d'[[An tOireachtas|Oireachtas Éireann]] i mBaile Átha Cliath agus . Bhuail sé le hUachtarán [[Éamon de Valera]], agus bhunaigh siad an "American Irish Foundation" le chéile, chun naisc a chur chun cinn idir na tíre. Teaghmas suntasach i nua-stair na hÉireann ab ea a chuairt ar Éirinn.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.collectorcoins.ie/ga/jfk-10-silver-proof-coin-2013.html|teideal=Bonn Profa Airgid €10 (JFK) 2013|údar=Banc Ceannais na hÉireann|language=ga|work=www.collectorcoins.ie|dátarochtana=2022-06-15|archivedate=2022-06-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220615232906/https://www.collectorcoins.ie/ga/jfk-10-silver-proof-coin-2013.html}}</ref>
== Feallmharú ==
Tamall gairid i ndiaidh a chuairte ar Éirinn, feallmharaíodh an tUachtarán Kennedy in Dallas, Texas. B'é [[Lee Harvey Oswald]] an duine a bhí cúisithe as feallmharú John F. Kennedy, ar [[22 Samhain]] [[1963]], i nDallas, [[Texas]].
Bíonn díospóireacht agus argóint ar siúl i gcónaí faoin eachtra seo, faoi na sonraí agus na cúiseanna. Dúirt Oswald féin nach raibh sé ach ina cheap milleáin, agus níor mharaigh sé éinne ar chor ar bith. Rialaigh an ''House Select Committee on Assassinations'' (HSCA), a chruinnigh idir [[1976]] agus [[1979]], go raibh Oswald ciontach. Ach, mhaígh siad freisin go raibh Oswald páirteach i dteoiric comhcheilge. Sa bhliain [[2002]], níor cheap ach 32% de na Meiriceánaigh go ndearna Oswald an jab ina aonar.
== Tagairtí ==
Line 107 ⟶ 98:
{{UachtaráinSAM}}
[[Catagóir:
[[Catagóir:
[[Catagóir:
[[Catagóir:Ceannairí an Chogaidh Fhuair]]
[[Catagóir:Críostaithe]]
[[Catagóir:Daoine as Brookline, Massachusetts]]
[[Catagóir:Daoine a feallmharaíodh]]
[[Catagóir:Daonlathaigh na Stát Aontaithe]]
[[Catagóir:Fir]]
[[Catagóir:Gníomhaithe cearta daonna Meiriceánacha Afracacha]]
[[Catagóir:Pearsanra míleata Meiriceánach]]
[[Catagóir:Seanadóirí na Stát Aontaithe]]
[[Catagóir:Teaghlach Kennedy]]
[[Catagóir:Uachtaráin na Stát Aontaithe]]
[[Catagóir:Meiriceánaigh de bhunadh na hÉireann]]
|