Dolina Trzech Stawów
Dolina Trzech Stawów (niem. Stauweiher; śl. Sztauwajery[1]) – kompleks rekreacyjno-sportowy i część Katowic, ciągnąca się wzdłuż ulicy Murckowskiej, na terenie dzielnicy Osiedle Paderewskiego-Muchowiec, w dolinie Potoku Leśnego.
Fragment Doliny Trzech Stawów (stawy Kajakowy i Łąka) | |
Państwo | |
---|---|
Województwo | |
Miejscowość | |
Dzielnica | |
Powierzchnia |
65,5 ha |
Położenie na mapie Katowic ![]() | |
Położenie na mapie Polski ![]() | |
Położenie na mapie województwa śląskiego ![]() | |
![]() |
Część Katowic | |
Państwo | |
---|---|
Województwo | |
Miasto | |
Dzielnica | |
W granicach Katowic |
1 lipca 1924 |
SIMC |
0937563 |
Strefa numeracyjna |
32 |
Tablice rejestracyjne |
SK |
Składa się z 11 sztucznych zbiorników wodnych (w tym stawów: Łąka, Kajakowy, Oczko, Kąpielowy i Ozdobny), które zaczęły powstawać od XIX wieku na skutek działalności górniczej kopalni „Ferdinand” („Katowice”). Charakter rekreacyjno-sportowy dolina zyskała od początku XX wieku. Od lat 60. XX wieku jest ona częścią Katowickiego Parku Leśnego. W Dolinie Trzech Stawów organizowane są różnego rodzaju wydarzenia sportowo-rekreacyjne oraz kulturalne.
Geografia
edytujDolina Trzech Stawów położona jest w środkowej części Katowic, na południe i wschód od centrum miasta[2], w granicach dzielnicy Osiedle Paderewskiego-Muchowiec[3], na pograniczu osiedla I.J. Paderewskiego i Zawodzia[4]. Ciągnie się ona wzdłuż ulicy Murckowskiej i początkowego odcinka ulicy Pszczyńskiej[5]. Według podziału fizycznogeograficznego Jerzego Kondrackiego obszar Doliny Trzech Stawów położony jest w mezoregionie Wyżyna Katowicka (341.13), stanowiącego południową część makroregionu Wyżyna Śląska[6].
Pod względem geologicznym tereny Doliny Trzech Stawów położone są w niecce górnośląskiej, a obszar ten ma budowę zrębową[7]. Dolina wykształciła się na terenach zapadliskowych, w obniżeniu rozdzielającym dwie grzędy na równoleżnikowo przebiegającym garbie Płaskowyżu Murcek[5]. Utwory z okresu karbonu budują podłoże doliny[8], zaś powierzchniowo tereny doliny budują plejstoceńskie piaski i żwiry glacjalne i fluwioglacjalne[9] oraz ciągnące się bezpośrednio wzdłuż Potoku Leśnego holoceńskie osady rzeczne[9]. Eksploatacja górnicza doprowadziła do obniżenia o około 15 m terenów w Dolinie Trzech Stawów. Obszar ten położony jest na dawnym polu górniczym KWK „Katowice”[10].
Dolina Trzech Stawów położona jest w dolinie Potoku Leśnego[11], będąca prawym dopływem Rawy, stanowiącego część dorzecza Wisły[12]. Tworzy ona zespół 11 sztucznych zbiorników wodnych (w tym: Łąka, Kajakowy, Oczko, Kąpielowy i Ozdobny)[13][12] o łącznej powierzchni ponad 35 ha[11]. Część stawów to akweny przepływowe, zaś inne, zlokalizowane w sąsiedztwie, są bezodpływowe[14]. Powstałe one na skutek eksploatacji górniczej[2].
Warunki klimatyczne Doliny Trzech Stawów zbliżone do klimatu dla całych Katowic. Jest on modyfikowany zarówno przez czynniki klimatotwórcze, jak i lokalne[15]. Średnia roczna temperatura w wieloleciu 1961–2005 dla stacji w sąsiednim Muchowcu wynosiła 8,1 °C, a średnia roczna suma opadów w okresie lat 1951–2005 wynosiła 713,8 mm[16].
Roślinność obszaru Doliny Trzech Stawów stanowi mozaikę różnego typu zbiorowisk: wodnych, nadwodnych, bagiennych, łąkowych i leśnych, o zachowanych w różnym stopniu walorach naturalnych lub półnaturalnych. Zbiorowiskom tym towarzyszy roślinność synantropijna i kultywowana[11]. Wśród drzew rosną tutaj gatunki różnych rodzajów, takich jak: brzozy, sosny, dęby, topole, świerki i olchy oraz pojedyncze wierzby[17]. Duży kompleks terenów otwartych w obrębie doliny stwarza dogodne warunki schronienia i rozmnażania licznych gatunków zwierząt. Obszar ten spełnia również bardzo ważną rolę dla ptaków odbywających wędrówki. Jest ona miejscem, gdzie mogą one znaleźć odpoczynek oraz dostateczną ilość pokarmu[11].
Historia
edytujTradycyjna nazwa doliny Potoku Leśnego – Dolina Trzech Stawów, nawiązuje do liczby stawów założonych tutaj jeszcze w XIX wieku[11][11] powstałych na skutek przegłębień w profilu podłużnym potoku związanych z osiadaniami górniczymi[13] spowodowanymi działalnością kopalni węgla kamiennego „Ferdinand” („Katowice”)[4]. Jednocześnie zakład ten czerpał wodę z kopalnianych ujęć podziemnych oraz z Potoku Leśnego. Z tego ostatniego woda służyła do zasilania kotłów, chłodni kominowych siłowni zakładowej oraz płuczki. Gdy gmina Bogucice i kopalnia zaczęły się rozrastać, wody z kopalnianych ujęć zaczęło brakować. Celem zapewnienia stałych dostaw wody, na Potoku leśnym powstały zapory (niem. stauweiher), tworząc dwa zbiorniki retencyjne, zaś w późniejszym czasie powstał trzeci[1]. Trzy stawy pojawiają się na mapach wydanych na początku XX wieku[14]. Czwarty staw na potrzeby kopalni powstał w latach 20. XX wieku[18].
W dniu 1 kwietnia 1909 roku do obszaru dworskiego Katowice włączono zachodnie skrawki obszaru dworskiego Mysłowice-Zamek, które były odcięte od reszty Mysłowic po powołaniu w 1907 roku obszaru dworskiego Giszowiec. Były to tereny obecnego lotniska na Muchowcu oraz rejon Doliny Trzech Stawów[19]. Obszar dworski Katowice-Zamek został 30 czerwca 1924 roku zlikwidowany i włączony dzień później do miasta Katowice[20].
Od 1912 roku Dolina Trzech Stawów zaczęła być użytkowana w celach rekreacyjno-sportowych – do 1921 roku przez pływacki klub sportowy Erster Kattowitzer Schwimmverein 1912, zaś w latach 1922–1924 przez Towarzystwo Pływackie „Giszowiec-Nikiszowiec 23”. W II połowie lat 30. XX wieku Dolina Trzech Stawów była użytkowana przez Ligę Morską i Kolonialną Obwód Zawodzie[4]. Liga organizowała latem w Dolinie Trzech Stawów otwarte kąpieliska[21], a także przystań dla żaglówek oraz kajaków[17]. W latach międzywojennych w Dolinie Trzech Stawów organizowano także wydarzenia kulturalne i działała restauracja[17]. Określenie „Dolina Trzech Stawów” używane jest od roku 1933[17]. Na mapie wydanej pomiędzy 1941 a 1943 rokiem ukazane są już cztery stawy w dolinie Potoku Leśnego[17].
Po II wojnie światowej tereny Doliny Trzech Stawów podupadły[4]. W czasach Polski Ludowej, w latach 60. XX wieku Dolina Trzech Stawów nabrała większe znaczenie jako ośrodek rekreacji świątecznej[22]. W tym czasie tereny Doliny Trzech Stawów zostały objęte zalesieniem i rekultywacją zieleni w ramach tworzonego wówczas Leśnego Pasa Ochronnego GOP. Urządzony tutaj także ośrodek wypoczynkowy[23], a także ustanowiony fragment Katowickiego Parku Leśnego im. R. Stachonia, którego część stanowi Dolina Trzech Stawów[5].
Od 1969 roku Dolina trzech Stawów była bazą sekcji kajakarskiej klubu GKS Naprzód Janów[4]. Swoją jedną z baz w Dolinie trzech Stawów miał także nieistniejący Klub Turystyki Kajakowej im. Marii Podhorskiej-Okołów w Katowicach[24].
W latach Polski Ludowej północna część Doliny Trzech Stawów została poddana urbanizacji; przy opracowaniach projektowych parku pracował Edward Bartman[25]. W jej granicach w latach 70. i 80. XX wieku powstało osiedle im. Ignacego Jana Paderewskiego[26]. Przed 1971 rokiem Dolina Trzech Stawów została przecięta poprzez poprzecznie poprowadzony nasyp alei Górnośląskiej (późniejszej autostrady A4)[5]. Ośrodek Doliny Trzech Stawów latach 80. XX wieku został rozbudowany[4]. W 1982 roku wzdłuż ulicy Trzech Stawów został ustawiony wielki głaz upamiętniający Romana Stachonia[27], zaś w 1986 roku na południe od osiedla, przy ulicy gen. K. Pułaskiego blisko stawu Kajakowego został wzniesiony pomnik Trudu Górniczego wraz z przyległym placem[28].
Pod koniec lat 80. XX wieku na skutek zanieczyszczeń został zlikwidowany staw Kopel, który znajdował się w pobliżu huty „Kunegunda”. Staw ten był dawnym łowiskiem wędkarskim. Po likwidacji grobli stał się on częścią stawu Łąka[24].
Po 1989 roku tereny Doliny Trzech Stawów w sąsiedztwie osiedla I.J. Paderewskiego[29] stały się miejscem wkraczania nowej zabudowy mieszkaniowej na tereny rekreacyjne[30]. Obszary te stały się intensywnie zagospodarowane i modernizowane[31]. Do 2011 roku powstało tutaj szereg inwestycji mieszkaniowych, w tym m.in.: osiedle Przystań (7 budynków wielorodzinnych), osiedle Mały Staw (4 domy wielorodzinne), osiedle Duży Staw (kompleks 8-piętrowych bloków mieszkalnych) czy Dom w Dolinie Trzech Stawów (3 budynki)[32].
Zagospodarowanie
edytujDolina Trzech Stawów to jeden z największych w Katowicach terenów zieleni urządzonej[33], o powierzchni 65,5 ha[34]. Obejmuje on północną część Katowickiego Parku Leśnego[4][35].
Położony jest on w sąsiedztwie terenów zurbanizowanych, dość intensywnie wykorzystywany rekreacyjnie[34]. Po północnej stronie alei znajdują się dwa wielkie stawy (Łąka i Kajakowy) otoczone założeniem parkowym[5], poprzecinane alejkami okalającymi stawy i biegnącymi między nimi[36]. Wzdłuż alejki poprowadzonej pomiędzy stawami ciągnie się rurociąg cieplny osłonięty krzewami. Na wschodnim brzegu stawów znajdują się: pawilon gastronomiczny, kawiarnia i teatr letni, zaś na przeciwnym brzegu urządzenia placu zabaw[27]. Przy biegnącej wzdłuż stawów ulicy Trzech Stawów stoi wielki głaz upamiętniający Romana Stachonia[27].
Po przeciwnej stronie rozciąga się południowa część Doliny Trzech Stawów z kilkoma stawami: północny (staw Kąpielowy) z piaszczystym wschodnim brzegiem i południowy (staw Ozdobny). Po zachodniej stronie stawów jest poprowadzona alejka obiegająca tereny lotniska Katowice-Muchowiec[26]. Wzdłuż całej doliny biegnie też około czterokilometrowa trasa do jazdy na rolkach[2].
Bezpośrednio w Dolinie trzech Stawów znajdowały się dwie stacje wypożyczalni rowerów miejskich City by bike: nr 6166 Pułaskiego – Wodny Plac Zabaw i nr 5911 Camping 215, zaś w rejonie ulic Francuskiej i Trzech Stawów jest jeszcze stacja nr 5869 Dolina 3-ch Stawów[37]. System ten został zastąpiony przez Metrorower[38].
Właścicielem terenów Doliny Trzech Stawów jest miasto Katowice[17].
W październiku 2023 roku Katowice jako pierwsze miasto w Polsce rozpoczęło testowanie autonomicznego autobusu[39][40][41].
Urządzenie minibus Blees BB-1 zostało stworzone przez gliwicki startup i jest testowane na 2-kilometrowym odcinku rolkostrady za lotniskiem Muchowiec[39][40][41].
Sport i rekreacja
edytujDolina Trzech Stawów jest miejscem koncentracji działalności sportowo-rekreacyjnych, a jakże organizacji festiwali muzycznych, w tym OFF Festivalu[2]. Organizowane są tu też wydarzenia sportowe, jak m.in.: Otwarte Mistrzostwa Śląska w Kajakarstwie czy też różnego typu imprezy biegowe[17].
Przystań sportów wodnych zbudowana jest nad stawem Kajakowym. Posiada on pełne wyposażenie do użytkowania kajaków, w tym m.in.: pomost, świetlicę użytkową, bar z grillem oraz wypożyczalnię sprzętu pływającego[42]. Tam też, przy ulicy Trzech Stawów 10 siedzibę ma UKS „4" Katowice[43]. Jest to klub kajakowy, który wyłonił się z sekcji kajakowej GKS Naprzód Janów. Działalność klubu obejmuje kajakarstwo klasyczne i kajak-polo. Wychowankami zostali m.in. Paulina Paszek i Justyna Iskrzycka[44]. Przy nim funkcjonuje także Klub Sportowy SUP Silesia[45].
Staw Kąpielisko (Kąpielowy) jest obiektem rekreacji sezonowej. Znajduje się on pod opieką Miejskiego Ośrodka Sportu i Rekreacji w Katowicach[24].
Stawy Kajakowy i Ozdobny są pod opieką koła wędkarskiego Katowice Miasto nr 20[46], zaś staw Łąka pod opieką koła Katowice Bogucice nr 23 Polskiego Związku Wędkarskiego[47]. Pod względem gatunków odławianych przez wędkarzy w 2011 roku, wagowo dominowały karpie, leszcze i płocie[46].
Przy Pomniku Trudu Górniczego znajduje się skatepark[17]. W Dolinie Trzech Stawów znajduje się też boisko do piłki nożnej oraz do siatkówki plażowej[17]. Wodny Plac Zabaw, położony pomiędzy stawami Łąka i Kajakowym, podzielony jest na część dla młodszych i starszych. Obejmuje on armatki wodne, dysze, gejzery i pompy[17].
Przy ulicy Murckowskiej znajduje się Camping 215, będący w zarządzie katowickiego MOSiR-u. Camping o powierzchni 18 572 m² posiada: świetlicę z punktem gastronomicznym, ogródek piwny, pomieszczenia sanitarne, kuchnię letnią, pole namiotowe, stanowiska garażowe przyczep, kort tenisowy, saunę oraz wypożyczalnię sprzętu wodnego[44].
Przez teren Doliny Trzech Stawów przechodzą następujące szlaki turystyczne oraz rowerowe:
- Szlak Historii Górnictwa Górnośląskiego: Łubianki – Siemianowice Śląskie - Katowice (Dolina Trzech Stawów) - Mikołów - Orzesze - Rybnik[48],
- nr 1: Śródmieście (pomnik Powstańców Śląskich) – Dolina Trzech Stawów - Piotrowice-Ochojec - Kostuchna - Podlesie (ul. Zaopusta)[49],
- nr 5: Szopienice-Burowiec (staw Borki) – Janów-Nikiszowiec - Zawodzie - Dolina Trzech Stawów.
Przypisy
edytuj- ↑ a b Frużyński, Grzegorek i Rygus 2017 ↓, s. 77.
- ↑ a b c d Urząd Miasta Katowice: Parki miejskie. www.katowice.eu. [dostęp 2023-04-10]. (pol.).
- ↑ Urząd Miasta Katowice: Miejski System Zarządzania-Katowicka Infrastruktura Informacji Przestrzennej. emapa.katowice.eu. [dostęp 2023-04-10]. (pol.).
- ↑ a b c d e f g Steuer 2023 ↓, D.
- ↑ a b c d e Czapczyńska, Hiżycka i Sławiński 1995 ↓, s. 12.
- ↑ Barciak, Chojecka i Fertacz 2012 ↓, s. 43.
- ↑ Barciak, Chojecka i Fertacz 2012 ↓, s. 44.
- ↑ Opracowanie... 2014 ↓, Załącznik nr 11.
- ↑ a b Opracowanie... 2014 ↓, Załącznik nr 10.
- ↑ Opracowanie... 2014 ↓, s. 60.
- ↑ a b c d e f Barciak, Chojecka i Fertacz 2012 ↓, s. 94.
- ↑ a b Tokarska-Guzik, Rostański i Kupka 2002 ↓, s. 14.
- ↑ a b Opracowanie... 2014 ↓, s. 109.
- ↑ a b Tokarska-Guzik, Rostański i Kupka 2002 ↓, s. 84.
- ↑ Barciak, Chojecka i Fertacz 2012 ↓, s. 51.
- ↑ Barciak, Chojecka i Fertacz 2012 ↓, s. 54.
- ↑ a b c d e f g h i j Zbigniew Markowski: Dolina Trzech Stawów w Katowicach. www.poznaj-slask.pl. [dostęp 2023-04-10]. (pol.).
- ↑ Katowice. Dolina Trzech Stawów oblegana. Mieszkańcy korzystają z pięknej pogody. katowice.naszemiasto.pl, 2021-06-03. [dostęp 2023-04-10]. (pol.).
- ↑ Barciak, Chojecka i Fertacz 2012 ↓, s. 137.
- ↑ Barciak, Chojecka i Fertacz 2012 ↓, s. 139.
- ↑ Barciak, Chojecka i Fertacz 2012 ↓, s. 321.
- ↑ Barciak, Chojecka i Fertacz 2012 ↓, s. 747.
- ↑ Czapczyńska, Hiżycka i Sławiński 1995 ↓, s. 46.
- ↑ a b c Steuer 2023 ↓, K.
- ↑ Jan Łukaszkiewicz i inni, Ursynowska szkoła architektury krajobrazu – mistrzowie i ich dzieło (cz. 2), „ACTA SCIENTIARUM POLONORUM - Architectura Budownictwo”, 18 (2), 2019, s. 134, DOI: 10.22630/ASPA.2019.18.2.29, ISSN 1644-0633 [dostęp 2023-10-15] .
- ↑ a b Czapczyńska, Hiżycka i Sławiński 1995 ↓, s. 13.
- ↑ a b c Czapczyńska, Hiżycka i Sławiński 1995 ↓, s. 179.
- ↑ Czapczyńska, Hiżycka i Sławiński 1995 ↓, s. 14.
- ↑ Chmielewska 2016 ↓, s. 123.
- ↑ Chmielewska 2016 ↓, s. 136.
- ↑ Chmielewska 2016 ↓, s. 150.
- ↑ Chmielewska 2016 ↓, s. 180.
- ↑ Studium... 2012 ↓, s. 20.
- ↑ a b Studium... 2012 ↓, s. 32.
- ↑ Studium... 2012 ↓, s. 34.
- ↑ Czapczyńska, Hiżycka i Sławiński 1995 ↓, s. 178.
- ↑ City by bike. Mapa stacji. citybybike.pl. [dostęp 2023-04-10]. (pol.).
- ↑ Górnośląsko-Zagłębiowska Metropolia, Mapa - Rower Metropolitalny [online], metrorower.transportgzm.pl [dostęp 2024-03-03] (pol.).
- ↑ a b Autonomiczny autobus w Katowicach! To pierwsze testy tego typu pojazdu w Polsce [Zdjęcia+wideo] [online], wKatowicach.eu [dostęp 2023-11-11] (pol.).
- ↑ a b Katowice jako pierwsze testują autonomiczny autobus [online], Rzeczpospolita [dostęp 2023-11-11] (pol.).
- ↑ a b Telewizja Polska S.A , W Katowicach testowany jest minibus bez kierowcy [online], katowice.tvp.pl [dostęp 2023-11-11] (pol.).
- ↑ Przystań sportów wodnych - Dolina 3 Stawów Katowice. silesiafilmcommission.pl. [dostęp 2023-04-10]. (pol.).
- ↑ UKS-4-Katowice. www.facebook.com. [dostęp 2023-04-10].
- ↑ a b Steuer 2023 ↓, C.
- ↑ SUP Silesia: Kontakt. www.supsilesia.pl. [dostęp 2023-04-10]. (pol.).
- ↑ a b Opracowanie... 2014 ↓, s. 155.
- ↑ Opracowanie... 2014 ↓, s. 154.
- ↑ Szlak Historii Górnośląskiego Górnictwa. mapa-turystyczna.pl. [dostęp 2023-04-10]. (pol.).
- ↑ Urząd Miasta Katowice: Katowice na rowery. Trasy. www.katowice.eu. [dostęp 2023-04-10]. (pol.).
Bibliografia
edytuj- Antoni Barciak, Ewa Chojecka, Sylwester Fertacz (red.), Katowice. Środowisko, dzieje, kultura, język i społeczeństwo, t. 1, Katowice: Muzeum Historii Katowic, 2012, ISBN 978-83-87727-24-6 .
- Marta Chmielewska , Morfologiczne przekształcenia przestrzeni miejskiej Katowic, Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, 2016, ISBN 978-83-8012-837-8 (pol.).
- Danuta Czapczyńska , Joanna Hiżycka , Stanisław Sławiński , Studium historyczno-urbanistyczne Katowic w granicach administracyjnych. Janów. Tom I Tekst, Opublikowano w: Miejski System Zarządzania – Katowicka Infrastruktura Informacji Przestrzennej. Zabytki, Kraków: Pracownie Konserwacji Zabytków „ARKONA” Sp. z o.o. Pracownia Dokumentacji Naukowo-Historycznej, 1995 (pol.).
- Adam Frużyński , Grzegorz Grzegorek, Piotr Rygus , Kopalnie i huty Katowic, Katowice: Wydawnictwo „Prasa i Książka”, 2017, ISBN 978-83-63780-23-4 (pol.).
- Opracowanie ekofizjograficzne podstawowe z elementami opracowania ekofizjograficznego problemowego (problematyka ochrony dolin rzecznych oraz ograniczeń dla zagospodarowania terenu wynikających z wpływu działalności górniczej) dla potrzeb opracowania projektów miejscowych planów zagospodarowania przestrzennego obszarów położonych w mieście Katowice, Katowice: WERONA, 2014 (pol.).
- Antoni Steuer, Leksykon struktur katowickiego sportu i turystyki. [online], www.mhk.katowice.pl, 2023 [dostęp 2023-04-09] (pol.).
- Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego miasta Katowice – II edycja. Część 1. Uwarunkowania zagospodarowania przestrzennego, Załącznik nr 1 do uchwały nr XXI/483/12 Rady Miasta Katowice z dnia 25 kwietnia 2012 r. w sprawie uchwalenia „Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego miasta Katowice” – II edycja, Miasto Katowice, 2012 (pol.).
- Barbara Tokarska-Guzik , Adam Rostański , Roman Kupka , Katowice. Przyroda miasta, Katowice: Wydawnictwo Kubajak, 2002, ISBN 83-87971-49-9 .