Roman Rybarski
Roman Franciszek Rybarski (ur. 3 sierpnia 1887 w Zatorze, zm. 6 marca 1942 w Auschwitz-Birkenau) – polski ekonomista i polityk narodowej demokracji, poseł na Sejm II RP (1928–1935), dyrektor Departamentu Skarbu Delegatury Rządu na Generalne Gubernatorstwo na początku 1941 roku[1], więzień i ofiara niemieckiego obozu koncentracyjnego Auschwitz-Birkenau.
![]() | |
Data i miejsce urodzenia | |
---|---|
Data i miejsce śmierci |
6 marca 1942 |
Poseł na Sejm RP II kadencji (II RP) | |
Okres |
od 4 marca 1928 |
Przynależność polityczna | |
Odznaczenia | |
![]() |
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f2/Roman_Rybarski_-_Boles%C5%82aw_Barbacki.jpg/220px-Roman_Rybarski_-_Boles%C5%82aw_Barbacki.jpg)
Życiorys
edytujOd 1906 studiował na Wydziale Prawa Uniwersytetu Jagiellońskiego, gdzie związał się z ruchem narodowym, działał w Związku Młodzieży Polskiej. Był członkiem Ligi Narodowej w 1910 roku[2]. Od 1916 wydawał miesięcznik Rok Polski o tematyce społeczno-gospodarczej. W 1917 został profesorem Uniwersytetu Jagiellońskiego. W latach 1919–1921 pełnił różne funkcje (podsekretarz stanu, wiceminister) w ministerstwach gospodarczych, następnie porzucił działalność polityczną dla pracy naukowej, w latach 1920–1923 na Politechnice Warszawskiej, a następnie na Uniwersytecie Warszawskim, gdzie objął Katedrę Skarbowości. W 1923 na zlecenie Władysława Grabskiego przygotowywał projekt statutu Banku Emisyjnego, a w 1924 redagował ostateczny projekt ustawy o Banku Polskim i po jego powołaniu wszedł w skład pierwszej Rady Banku. Po zamachu majowym powrócił do aktywnej polityki. Wszedł do władz Obozu Wielkiej Polski, a od 1928 do 1935 zasiadał w Sejmie (II i III kadencji), gdzie pełnił funkcję prezesa klubu Stronnictwa Narodowego. Po uchwaleniu Konstytucji kwietniowej wraz z całym stronnictwem zbojkotował wybory parlamentarne i dalszą działalność polityczną prowadził poza parlamentem. Po kampanii wrześniowej uczestniczył w tworzeniu struktur Polskiego Państwa Podziemnego jako dyrektor departamentu skarbu.
Aresztowany przez Gestapo w maju 1941, osadzony na Pawiaku[3]. 23 lipca 1941 roku został wywieziony do niemieckiego obozu koncentracyjnego Auschwitz[4]. W transporcie liczącym 350 innych więźniów znajdowało się również wielu wybitnych Polaków jak jedenastokrotny mistrz Polski w biegach długodystansowych Józef Noji, rektor Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego Witold Staniszkis, polityk PPS Adam Kuryłowicz, publicysta Piotr Kownacki[4][5]. W Auschwitz Rybarski był jednym z organizatorów ruchu oporu. Zmarł 5 lub 6 marca 1942. W literaturze i źródłach podaje się dwie przyczyny zgonu: z powodu choroby (angina bądź dyzenteria), albo rozstrzelanie, za uczestnictwo w obozowym ruchu oporu[6].
Poglądy gospodarcze
edytujBył zdecydowanym zwolennikiem umiarkowanego liberalizmu. Głosił konieczność: stałości prawa gospodarczego i niskich podatków, nienaruszalność własności prywatnej, szkodliwość: przymusowych ubezpieczeń społecznych, monopoli i koncesji. Uznawał 3 formy wspierania gospodarki przez państwo. Były to uwzględnienie interesów prywatnych z interesem publicznym, tworzenie ogólnych warunków rozwoju gospodarczego oraz popieranie korzystnych dla ogółu inicjatyw prywatnych oraz uzupełnienie działalności gospodarczej prywatnej. Odnośnie do kredytów opowiadał się za odpaństwowieniem kredytu, oddanie go w ręce prywatne, lecz oparte na zasadach opłacalności. W kwestiach kredytów zagranicznych postulował branie kredytów długoterminowych, dające szanse na realizację przez państwo nowych pomysłów produkcyjnych. Wpłynęłoby to na zmniejszenie stopy procentowej, spadek kosztów produkcji i eksportu. Obcy kapitał powinien zasilać w pierwszej kolejności branże zwiększające zdolność konkurencyjną i wpływającą na bilans handlu. Zabronione miały być pożyczki na wysoki procent, jawny czy ukryty. Uznaje się go za przedstawiciela krakowskiej szkoły ekonomicznej, która łączyła dedukcyjny model nauki w badaniach ekonomicznych wraz z badaniami historycznymi[7].
Kontrowersje
edytujW 1938 r. odmówił podpisania indeksów studentom III roku Wydziału Prawa Uniwersytetu Warszawskiego, którzy protestując przeciwko wprowadzonemu gettu ławkowemu słuchali jego wykładów na stojąco. Jego zachowanie było przedmiotem interwencji żydowskiego posła Emila Sommersteina w Ministerstwie Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego[8].
Odznaczenia
edytuj- Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski (2 maja 1923)[9]
Wybrane prace
edytuj- Gospodarka miasta Biecza w XVI i na początku XVII stulecia w: Ekonomista (1909) Tom II Zeszyt 3 s. 57-98 (cz. 1); Ekonomista (1910) Tom I s. 51-109 (cz. 2)
- Sprawa włościańska na sejmie w roku 1831, 1910
- Nauka o podmiocie gospodarstwa społecznego, 1912
- Wartość wymienna jako miara bogactwa, 1914
- Bojkoty ekonomiczne w krajach obcych, 1916
- Prawno-skarbowe podstawy ustroju państw związkowych, unii i autonomii państwowych, 1916
- Idea gospodarstwa narodowego, 1919
- Marka polska i złoty polski, 1922
- Wartość, kapitał i dochód, 1922
- Ciężar podatków w Polsce, 1924
- System ekonomii politycznej, T. 1, Rozwój życia gospodarczego i idei gospodarczych, 1924
- System ekonomii politycznej, T. 2, Teoria gospodarstwa społecznego, 1930
- System ekonomii politycznej, T. 3, Psychologia społeczno-gospodarcza, 1939
- Naród, jednostka i klasa, 1926
- Polityka i gospodarstwo, 1927 (wydane jako Zeszyt II „Wskazań programowych” Obozu Wielkiej Polski)
- Handel i polityka handlowa Polski w XVI stuleciu, T. 1, Rozwój handlu i polityki handlowej, 1928
- Handel i polityka handlowa Polski w XVI stuleciu, T. 2, Tablice i materiały statystyczne, 1929
- Wielickie żupy solne w latach 1497–1594, 1932
- Przyszłość gospodarcza świata, 1932
- Gospodarstwo Księstwa Oświęcimskiego w XVI wieku w: Rozprawy Akademii Umiejętności. Wydział Historyczno-Filozoficzny. Serya II. 1932. Tom 43. Nr. 1–5
- Przyszłość gospodarcza Polski, 1933
- Podstawy narodowego programu gospodarczego, 1934
- Nauka skarbowości, 1935
- Siła i prawo, 1936
- Kredyt i lichwa w ekonomii samborskiej w XVIII wieku, 1936
- Skarbowość Polski w dobie rozbiorów, 1937
- Program gospodarczy, 1937
- Idee przewodnie gospodarstwa Polski, 1939
- Skarb i pieniądz za Jana Kazimierza, Michała Korybuta i Jana III, 1939
Upamiętnienie
edytuj- Film biograficzny Roman Rybarski. Recepta na rozwój w reżyserii Marcina Chmielowskiego (2023)[10].
- Współcześnie do dorobku Romana Rybarskiego odwołuje się instytut jego imienia[11].
- W 2019 r. Narodowy Bank Polski wydał upamiętniającą Romana Rybarskiego srebrną monetę kolekcjonerską o nominale 10 złotych należącą do serii „Wielcy polscy ekonomiści”[12].
Przypisy
edytuj- ↑ Waldemar Grabowski, Polska Tajna Administracja Cywilna 1940–1945. Warszawa 2003, s. 111.
- ↑ Stanisław Kozicki, Historia Ligi Narodowej (okres 1887–1907), Londyn 1964, s. 582–583.
- ↑ Leon Wanat: Za murami Pawiaka. Warszawa: Książka i Wiedza, 1972, s. 547.
- ↑ a b Władysław Bartoszewski, Warszawski pierścień śmierci 1939–1944, Warszawa 1970, wyd. Interpress s. 137–138.
- ↑ Regina Domańska, Pawiak więzienie Gestapo. Kronika 1939–1944. Warszawa 1978, Wyd. Książka i Wiedza s. 102, 164.
- ↑ Przemysław Bibik, Polscy narodowcy jako ofiary KL Auschwitz, Warszawa 2016, Wyd. Biblioteczka Myśli Polskiej, s. 83–85.
- ↑ Karol Skorek , Przedstawiciele krakowskiej szkoły ekonomicznej wobec przerostów etatyzmu, „Cywilizacja o nauce, moralności, sztuce i religii” (41/2012), Fundacja Servire Veritati Instytut Edukacji Narodowej, 2012, s. 53-55, ISSN 1643-3637 .
- ↑ Szymon Rudnicki: Żydzi w parlamencie II Rzeczypospolitej. Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe, 2015, s. 471. ISBN 978-83-7666-363-0.
- ↑ Order Odrodzenia Polski. Trzechlecie pierwszej kapituły 1921–1924. Warszawa: Prezydium Rady Ministrów, 1926, s. 20.
- ↑ Premiera filmu „Roman Rybarski. Recepta na rozwój” w reżyserii Marcina Chmielowskiego!. [w:] Fundacja Wolności i Przedsiębiorczości [on-line]. [dostęp 2023-08-08].
- ↑ Strona Główna [online], Instytut im. Romana Rybarskiego [dostęp 2023-08-09] (pol.).
- ↑ Wielcy polscy ekonomiści – Roman Rybarski. nbp.pl, 25 kwietnia 2019. [dostęp 2024-05-16]. (pol.).
Bibliografia
edytuj- Roman Rybarski, Państwo monopoliczne, Wstęp i opracowanie Norbert Wójtowicz, Krzeszowice 2007, ISBN 978-83-60048-67-2.
- J. Chodorowski, Roman Rybarski (1887–1942): z historii polskiej myśli ekonomicznej i prawnoustrojowej pierwszej połowy XX wieku, Wrocław 1997, ISBN 83-229-1515-2, Acta Universitatis Wratislaviensis, nr 1854. Prawo 250)
- N. Wójtowicz, Roman Rybarski, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej”, nr 8–9 (2007), s. 130–136 wersja elektroniczna
- J. Waskan, Koncepcje społeczno-polityczne Romana Rybarskiego, Toruń 1991.
- N. Wójtowicz, Roman Franciszek Rybarski (1887–1942), [w:] Lista strat działaczy obozu narodowego w latach 1939–1955. Słownik biograficzny. t.1, red. W. J. Muszyński, J. Mysiakowska-Muszyńska, Warszawa 2010, s. 271–273.
- Norbert Wójtowicz Wykład o życiu i działalności prof. Romana Rybarskiego wygłoszony podczas PAFERE Liberty Weekend we wrześniu 2010
- Karol Skorek: Przedstawiciele krakowskiej szkoły ekonomicznej wobec przerostów etatyzmu. Lublin: Fundacja Servire Veritati Instytut Edukacji Narodowej, 2012, s. 53-55. ISSN 1643-3637.
Linki zewnętrzne
edytuj- Dzieła Romana Rybarskiego w bibliotece Polona