Tyczyn
Tyczyn – miasto w województwie podkarpackim, w powiecie rzeszowskim, graniczące bezpośrednio z Rzeszowem. Siedziba gminy miejsko-wiejskiej Tyczyn.
miasto w gminie miejsko-wiejskiej | |||||
Pomnik przy głównym skrzyżowaniu w Tyczynie | |||||
| |||||
Państwo | |||||
---|---|---|---|---|---|
Województwo | |||||
Powiat | |||||
Gmina | |||||
Aglomeracja | |||||
Data założenia |
1368 | ||||
Prawa miejskie |
1368 (Kazimierz Wielki) | ||||
Burmistrz |
Janusz Wiktor Skotnicki | ||||
Powierzchnia |
9,67 km² | ||||
Populacja (2020) • liczba ludności • gęstość |
| ||||
Strefa numeracyjna |
1731.12.2017 | ||||
Kod pocztowy |
36-020 | ||||
Tablice rejestracyjne |
RZE | ||||
Położenie na mapie gminy Tyczyn ![]() | |||||
Położenie na mapie Polski ![]() | |||||
Położenie na mapie województwa podkarpackiego ![]() | |||||
Położenie na mapie powiatu rzeszowskiego ![]() | |||||
![]() | |||||
TERC (TERYT) |
1816144 | ||||
SIMC |
0975078 | ||||
Urząd miejski Rynek 1836-020 Tyczyn | |||||
Strona internetowa |
Prywatne miasto szlacheckie lokowane w 1368 roku położone było w XVI wieku w województwie ruskim[2]. W latach 1920–1945 miasto administracyjnie należało do woj. lwowskiego, a w okresie 1945–1975 i 1975–1998 do woj. rzeszowskiego.
Przez miasto przepływa Strug, niewielka rzeka dorzecza Sanu.
Według danych z 1 stycznia 2018 Tyczyn liczył 3805 mieszkańców[3]. Miasto zabudowane jest głównie na terenie zwartym, szeregowym budownictwem mieszkaniowym, znajduje się w nim kilka niskich bloków.
Dodatkowo można wyróżnić następujące części miasta: Księży Lasek, Lasek, Łany, Łany Tyczyńskie, Mokra Strona, Potoki, Pułanek[a], Tyczyńskie Potoki, Zagrody.
Historia
edytujPierwsze dokumenty dotyczące osadnictwa na tym terenie pochodzą już z 1340[potrzebny przypis]. Tyczyn założony został na prawie magdeburskim na mocy dokumentu króla Kazimierza Wielkiego, wystawionego w Niepołomicach 14 marca 1368 i spisanego przez podkanclerzego Janka z Czarnkowa. Król zezwolił Bartoldowi Tycznerowi na lokację nowego miasta w ziemi sanockiej w lasach królewskich nad rzeką Białą (obecnie Strug), w pobliżu wsi o tej samej nazwie celem „powiększenia pożytków króla”[4][5]. Pod lokację miasta Kazimierz przeznaczył znaczny obszar, bo 112 łanów frankońskich[6], czyli 2464–2912 ha. Zamysłem króla mogło być utworzenie ośrodka, który przejąłby rolę przekazanego w ręce prywatne Rzeszowa, ale już w 1369 miasto wykupił za 500 grzywien Otto z Pilczy[7], potwierdzony jako właściciel w 1395[8]. W 1404 król Władysław Jagiełło przejął na drodze sądowej „miasto Tyczyn z przyległymi do niego wsiami i całym okręgiem Zalesie w ziemi sanockiej” (opidum Tyczin cum villis ad ipsum spectantibus et toto districtu Zalesse in territorio Sanocensi[9]) z rąk Jadwigi Melsztyńskiej i jej córki, a swej późniejszej żony, Elżbiety z Pilczy, zwracając 500 grzywien rodzinie Ottona. Zapis ten wskazuje, że Tyczyn stając się ośrodkiem zespołu dóbr przejął rolę ruskiej wsi Zalesie jako dawniejszego centrum wołości o podobnym zasięgu. Wsie okręgu tyczyńskiego wylicza dokument z 1423, w którym Jagiełło nadał Tyczyn dożywotnio zięciowi i pasierbowi swej zmarłej już wówczas żony Elżbiety Granowskiej, mistrzowi husyckiemu Janowi z Jičína - składały się nań Biała, Borek, Budziwój, Chmielnik, Drabinianka, Lubenia, Lutoryż, Matysówka, Siedliska, Słocina, Straszydle, Zalesie i Zarzecze[10]. W 1450 do okręgu tyczyńskiego należały także Nowy Borek, Błędowa i Brzezówka[11]. W 1427–1428 starosta tyczyński Jerzy Beberstyn został skazany przed sądem sanockim z pozwu Piotra Lunaka Kmity z Sobnia za bezprawne zatrzymanie ludzi Kmity na gościńcu królewskim i odmowę ich wydania za poręką[8]. W drugiej połowie XV w. na skutek dążeń właścicieli Tyczyna miasto zmieniło przynależność administracyjną trafiając do ziemi przemyskiej województwa ruskiego[12]. Zgodnie z królewskim zobowiązaniem z 1423 klucz tyczyński najpewniej powrócił po śmierci Jagiełły w 1434 do Pileckich jako spadkobierców królowej Elżbiety. Należał kolejno w latach 1450–1478 (być może już od 1434) do kasztelana krakowskiego Jana Pileckiego, syna Elżbiety Granowskiej i pasierba Jagiełły; w 1478–1496 do jego syna, wojewody ruskiego Jana; w 1496–1505 do synów wojewody ruskiego: Mikołaja, Stanisława i Jana; i w 1505–1527 do średniego z nich, starosty gródeckiego Stanisława, przy czym między 1519 a 1521 zarząd przejął czasowo starosta sanocki Stanisław Ocic Pilecki, kuzyn starosty gródeckiego (zm. 1523)[13][14][15] . Pileccy jeszcze przed 1500 wykupili sołectwo tyczyńskie zgodnie z ówczesną praktyką szlachecką, usankcjonowaną przez statut warcki. Za starosty gródeckiego ruch egzekucyjny domagał się zwrotu dóbr tyczyńskich do skarbu królewskiego[16]. Ok. 1585 Tyczyn przeszedł poprzez małżeństwo Anny Pileckiej do rodu Kostków[17].
W październiku 1672 Tyczyn został "całkiem spalony" przez najazd tatarski w ramach wojny polsko-tureckiej. Zeznania na temat zniszczeń złożone w Przemyślu w 1673 wymieniają liczne gałęzie rzemiosła obecne w mieście[18].
Podczas okupacji hitlerowskiej, w grudniu 1941 roku Niemcy utworzyli getto dla żydowskich mieszkańców. Przebywało w nim około 1000 Żydów. W lipcu 1942 roku zostali wywiezieni do getta w Rzeszowie, a stamtąd do obozu zagłady w Bełżcu[19].
18 czerwca 1943 Gestapo wraz z wojskiem i żandarmerią niemiecką przeprowadziło pacyfikację miasta. Po przesłuchaniach Niemcy zamordowali kilka osób. Trzy ofiary zostały zidentyfikowane. 12 mieszkańców wywieziono do obozu w Pustkowiu. 26 lipca 1944 miała miejsce druga pacyfikacja miasta, w trakcie której śmierć poniosło 16 mieszkańców[20].
Zabytki
edytuj- Kościół św. Katarzyny i Świętej Trójcy – pierwszy kościół, murowany, został ufundowany przez kasztelana krakowskiego Jana Pileckiego w 1466[21] . W 1629 r. kościół spłonął wraz z miastem. W latach 1631–1638 został odbudowany przez Mikołaja Kostkę, który dobudował kaplicę św. Stanisława, w której został pochowany. W 1657 r. w czasie węgierskiego najazdu Jerzego Rakoczego, kościół został spalony. Od początku XVIII w. kościół był rozbudowywany, w szczególności przez Jana Klemensa Branickiego w latach 1720–1730 i 1759–1763. W 1727 r. do prezbiterium dobudowano kaplicę św. Trójcy (naprzeciw kaplicy św. Stanisława). W latach 1735–1745 wykonano nowy zespół sześciu murowanych ołtarzy ozdobionych gipsem i mozaikami. Trzy ołtarze – główny, św. Stanisława i św. Trójcy, wzorowane były na rzymskich wzorach, a wykonali je architekci – Jan Henryk Klemm i Gottfried Schulz. Dobudowano też dwie wieże według projektu Jana Henryka Klemma. Sztukaterie wykonał Gottfried Schulz, a freski malował Antoni Herliczka[22] . Z tego okresu pochodzi nowy budynek wikarówki, piętrowa plebania oraz nowe organy. W dniu 26 maja 1782 r. w uroczystość św. Trójcy nowy proboszcz ks. Antoni Betański konsekrował na nowo kościół, któremu nadano potrójne wezwanie: św. Trójcy, Wniebowzięcia Matki Bożej i św. Katarzyny. Kościół jest siedzibą parafii św. Katarzyny, należącej do dekanatu Tyczyn, diecezji rzeszowskiej.
- Pałac Wodzickich wraz z 11 hektarowym parkiem oraz budynki gospodarcze (II. poł. XIX / pocz. XX w.), w stylu historyzującym, eklektycznym. Obecnie w pałacu mieści się Liceum[23]
- Kapliczka św. Jana Nepomucena z końca XVIII w., przebudowana w XIX w.[24]
- Budynek Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”.
Demografia
edytuj- Piramida wieku mieszkańców Tyczyna w 2014 roku[25].
Wspólnoty wyznaniowe
edytuj- Kościół rzymskokatolicki – parafia św. Katarzyny w Tyczynie[26]
- Chrześcijańska Wspólnota Ewangeliczna – placówka misyjna w Tyczynie[27]
Oświata
edytuj- Wyższa Szkoła Informatyki i Zarządzania w Rzeszowie, do której została włączona Wyższa Szkoła Społeczno-Gospodarcza w Tyczynie
- Zespół Szkół w Tyczynie im. Władysława Orkana
- Szkoła Podstawowa im. Stanisława Staszica w Tyczynie
Sport
edytujW mieście działa klub sportowy MKS „Strug” Tyczyn, rozgrywający mecze na stadionie miejskim. Największym sukcesem klubu jest zdobycie w sezonie 2002/2003 Pucharu Polski na szczeblu wojewódzkim[28]. W mieście znajduje się hala sportowa[29].
Zobacz też
edytujUwagi
edytujPrzypisy
edytuj- ↑ Raport o stanie gminy w roku 2020. Stan ludności 31.12.2020 str. 7 [dostęp 2022-01-22]
- ↑ Zenon Guldon, Jacek Wijaczka, Skupiska i gminy żydowskie w Polsce do końca XVI wieku, w: Czasy Nowożytne, 21, 2008, s. 172.
- ↑ Tyczyn w liczbach [online], Polska w liczbach [dostęp 2016-01-11] , liczba ludności na podstawie danych GUS.
- ↑ Piekosiński 1876 ↓, s. 350-351.
- ↑ Berdecka 1974 ↓, s. 606, 611, 624.
- ↑ Piekosiński 1876 ↓, s. 350.
- ↑ Wac 2004 ↓, s. 477.
- ↑ a b Fastnacht 2002 ↓, s. 199.
- ↑ Piekosiński 1905 ↓, s. 93-94.
- ↑ Fastnacht 1962 ↓, s. 21-22, 32-33, 89.
- ↑ Pietruski i Liske 1888 ↓, s. 314-315.
- ↑ Fastnacht 1962 ↓, s. 22-23.
- ↑ Fastnacht 2002 ↓, s. 199-200, 202.
- ↑ Wac 2004 ↓, s. 479-481, 484.
- ↑ Sikora 1981a ↓.
- ↑ Wac 2004 ↓, s. 482.
- ↑ Kiryk i Mateszew 1973 ↓, s. 61.
- ↑ Gliwa 2003 ↓, s. 130-131, 137.
- ↑ Geoffrey P. Megargee (red.), Encyclopedia of camps and ghettos, 1933-1945, t. II, part A, s. 589 .
- ↑ Fajkowski i Religa 1981 ↓, s. 328.
- ↑ Sikora 1981b ↓.
- ↑ Nieciecki 1998 ↓.
- ↑ Strona gminy.
- ↑ Kapliczka św. Jana Nepomucena w Tyczynie. kapliczki.org.pl. [dostęp 2019-12-23].
- ↑ Tyczyn w liczbach. Tyczyn - Dane demograficzne [online], Polska w liczbach [dostęp 2016-01-11] , liczba ludności na podstawie danych GUS.
- ↑ Tyczyn [online], diecezja.rzeszow.pl [dostęp 2023-08-15] .
- ↑ Zbory i placówki [online], chwe.pl [dostęp 2023-08-15] .
- ↑ Tyczyn w bazie 90minut.pl
- ↑ Hala SP Tyczyn – Kolejna witryna oparta na WordPressie [online] [dostęp 2022-07-31] (pol.).
Bibliografia
edytuj- Jerzy Axer (red.), Polski dyplomata na papieskim dworze. Wybór listów Jerzego z Tyczyna do Marcina Kromera (1554–1585), Warszawa: PIW, 1982 .
- Anna Berdecka , Nowe lokacje miast królewskich w Małopolsce w latach 1333–1370. Chronologia i rozmieszczenie, „Przegląd Historyczny”, 65 (4), 1974, s. 593-624 .
- Józef Fajkowski , Jan Religa , Zbrodnie hitlerowskie na wsi polskiej 1939–1945, Warszawa: Książka i Wiedza, 1981 .
- Adam Fastnacht, Osadnictwo ziemi sanockiej w latach 1340–1650, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1962 .
- Adam Fastnacht , Tyczyn, [w:] Adam Fastnacht, Słownik historyczno-geograficzny ziemi sanockiej w średniowieczu, t. 3, Kraków: Societas Vistulana, 2002, s. 199–202 [zarchiwizowane z adresu 2023-02-03] .
- Andrzej Gliwa , Wykaz zniszczeń we wsiach i miastach ziemi przemyskiej po najeździe tatarskim z 1672 roku (cz. I), „Prace Historyczno-Archiwalne”, 13, 2003, s. 129–184, ISSN 1231-3335 .
- Feliks Kiryk, Stefan Mateszew , Zarys dziejów Tyczyna do roku 1772, [w:] 600 lat Tyczyna (1368–1968), Tadeusz Kowalski (red.), Rzeszów: Towarzystwo Przyjaciół Nauk w Rzeszowie, 1973, s. 11–74 .
- Jerzy Antoni Kostka , Kostkowie herbu Dąbrowa, Koszalin: Polimer, 2010, s. 79, 81, 82, 108, 109, 110, 114, 115, 118, 119, 120, 256, 257, ISBN 978-83-89976-40-6 .
- Jan Nieciecki , Tyczyńskie malowidła Antoniego Herliczki, wybitnego malarza dworu Jana Klemensa Branickiego, [w:] Z dziejów Tyczyna i regionu, A. Zielecki (red.), Tyczyn 1998, s. 373-401 .
- Franciszek Piekosiński, Kodeks dyplomatyczny Małopolski, t. 1, 1178–1386, Kraków: Akademia Umiejętności, 1876 .
- Franciszek Piekosiński , Kodeks dyplomatyczny Małopolski, t. 4, Kraków: Akademia Umiejętności, 1905 .
- Oktaw Pietruski, Ksawery Liske, Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej z Archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie, t. 13, Lwów: Seyfarth i Czajkowski, 1888 .
- Franciszek Sikora , Pilecki h. Leliwa Jan, [w:] Polski Słownik Biograficzny, t. 26, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1981a, s. 268 .
- Franciszek Sikora , Pilecki (Granowski) h. Leliwa Jan, [w:] Polski Słownik Biograficzny, t. 26, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1981b .
- Ewa Wac , Kilka uwag o działalności gospodarczej panów z Pilicy w XIV–XVI wieku, „Annales Academiae Paedagogicae Cracoviensis. Studia Historica”, 21 (3), 2004, s. 475-484 .
- Polski słownik biograficzny, t. 11, Wrocław 1964–1965 . .
Linki zewnętrzne
edytuj- Tyczyn, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. XII: Szlurpkiszki – Warłynka, Warszawa 1892, s. 693 .
- Cyfrowe Archiwum Tradycji Lokalnej – Tyczyn