Halit: Różnice pomiędzy wersjami
[wersja przejrzana] | [wersja przejrzana] |
Wycofano ostatnie 2 zmiany treści (wprowadzone przez 89.77.43.117) i przywrócono wersję 58219940 autorstwa Michał Sobkowski Wandalizm |
Michał Ski (dyskusja | edycje) m poprawa przek., WP:SK, drobne redakcyjne |
||
(Nie pokazano 8 wersji utworzonych przez 7 użytkowników) | |||
Linia 1: | Linia 1: | ||
{{Minerał infobox |
{{Minerał infobox |
||
| |
|nazwa = Halit |
||
| |
|grafika = Selpologne.jpg |
||
| |
|opis grafiki = |
||
| |
|alt grafiki = |
||
| |
|inne nazwy = |
||
| |
|skład chemiczny = [[chlorek sodu]] (NaCl) |
||
⚫ | |||
⚫ | |||
| |
|przełam = muszlowy |
||
| |
|łupliwość = doskonała według (''100'') |
||
⚫ | |||
|Skład chemiczny = NaCl |
|||
⚫ | |||
⚫ | | |
||
| |
|topliwość = 804 °C |
||
⚫ | |||
|Łupliwość = doskonała według ''(100)'' |
|||
⚫ | |||
⚫ | |||
⚫ | |||
⚫ | |||
| |
|rysa = biała |
||
⚫ | |||
⚫ | |||
⚫ | |||
⚫ | |||
⚫ | |||
⚫ | |||
| |
|postacie alotropowe = |
||
⚫ | |||
⚫ | |||
|klasyfikacja Strunza = |
|||
⚫ | |||
⚫ | |||
⚫ | |||
| |
|wikisłownik = halit |
||
⚫ | |||
|wikisłownik = halit |
|||
}} |
}} |
||
'''Halit''' – [[minerał]] z gromady [[halogenki|halogenków]]. Nazwa pochodzi od greckich słów '' |
'''Halit''' – [[minerał]] z gromady [[halogenki|halogenków]]. Nazwa pochodzi od greckich słów ἅλς ''hals'' – sól, oraz λίθος ''lithos'' – kamień. Minerał znany i używany od czasów starożytnych. Głównym składnikiem jest [[chlorek sodu]]. |
||
'''Halityt''' (potocznie '''sól kamienna''') to monomineralna [[skała]] zbudowana z halitu. |
'''Halityt''' (potocznie '''sól kamienna''') to monomineralna [[skała]] zbudowana z halitu. |
||
Linia 34: | Linia 32: | ||
[[Plik:NaCl polyhedra.png|thumb|left|100px|''Struktura halitu'']] |
[[Plik:NaCl polyhedra.png|thumb|left|100px|''Struktura halitu'']] |
||
Przeważającą postacią kryształów jest [[sześcian (geometria)|sześcian]]. Struktura kryształu charakteryzuje się regularnym ułożeniem [[jon]]ów [[chlor|Cl<sup> |
Przeważającą postacią kryształów jest [[sześcian (geometria)|sześcian]]. Struktura kryształu charakteryzuje się regularnym ułożeniem [[jon]]ów [[chlor|Cl<sup>−</sup>]] i z wypełnieniem wolnych przestrzeni przez [[sód|Na]]<sup>+</sup>. W wyższej temperaturze minerał staje się plastyczny. Również przy wzroście ciśnienia zmieniają się jego właściwości fizyczne i wówczas jest zdolny do „płynięcia” – [[Tektonika solna|halokineza]]. Płytki wyłupane z kryształów przy około 200 °C stają się giętkie i podatne na trwałe deformacje. Jest [[minerał]]em bardzo [[higroskopijność|higroskopijnym]], głównie na skutek małych domieszek chlorków [[magnez|Mg]] i [[potas|K]]. |
||
Teoretycznie zawiera 39,34% [[sód|Na]] i 60,66% [[chlor|Cl]]. |
Teoretycznie zawiera 39,34% [[sód|Na]] i 60,66% [[chlor|Cl]]. |
||
Linia 44: | Linia 42: | ||
* sól pomarańczowa zawdzięcza swoją barwę wrostkom [[hematyt]]u, |
* sól pomarańczowa zawdzięcza swoją barwę wrostkom [[hematyt]]u, |
||
* niebieskie zabarwienie spowodowane jest prawdopodobnie [[Defekty sieci krystalicznej|defektami sieci krystalicznej]] |
* niebieskie zabarwienie spowodowane jest prawdopodobnie [[Defekty sieci krystalicznej|defektami sieci krystalicznej]] |
||
* zielone zabarwienie powodują wrostki [[minerał]]ów miedziowych, np. [[atacamit]] |
* zielone zabarwienie powodują wrostki [[minerał]]ów miedziowych, np. [[Atakamit|atacamit]] |
||
== Geneza == |
== Geneza == |
||
Linia 52: | Linia 50: | ||
Sól z wody morskiej lub z wód jezior słonych pozyskuje się we: [[Włochy|Włoszech]], [[Francja|Francji]], [[Portugalia|Portugalii]], [[Hiszpania|Hiszpanii]], [[Indie|Indiach]], [[Chiny|Chinach]], [[Rosja|Rosji]], [[Azerbejdżan]]ie, [[Kazachstan]]ie, [[Uzbekistan]]ie, [[Arabia Saudyjska|Arabii Saudyjskiej]], [[Algieria|Algierii]], [[Tunezja|Tunezji]], [[Stany Zjednoczone|USA]], [[Chorwacja|Chorwacji]]. |
Sól z wody morskiej lub z wód jezior słonych pozyskuje się we: [[Włochy|Włoszech]], [[Francja|Francji]], [[Portugalia|Portugalii]], [[Hiszpania|Hiszpanii]], [[Indie|Indiach]], [[Chiny|Chinach]], [[Rosja|Rosji]], [[Azerbejdżan]]ie, [[Kazachstan]]ie, [[Uzbekistan]]ie, [[Arabia Saudyjska|Arabii Saudyjskiej]], [[Algieria|Algierii]], [[Tunezja|Tunezji]], [[Stany Zjednoczone|USA]], [[Chorwacja|Chorwacji]]. |
||
W Polsce największe złoża soli kamiennej są wieku [[cechsztyn|cechsztyńskiego]], znajdują się na [[Kujawy|Kujawach]] (kopalnie w [[Inowrocław]]iu – wydobycie ok. 2,5 mln t rocznie i [[Ciechocinek|Ciechocinku]], gdzie sól pozyskiwana jest metodą wypłukiwania [[Solanka (woda mineralna)|solanki]]), a także we wschodniej [[Wielkopolska|Wielkopolsce]] w [[Kopalnia Soli Kłodawa|Kłodawie]] – obecnie najważniejsze złoże eksploatowane metodą podziemną, wydobycie ok. 700 tys. t |
W Polsce największe złoża soli kamiennej są wieku [[cechsztyn|cechsztyńskiego]], znajdują się na [[Kujawy|Kujawach]] (kopalnie w [[Inowrocław]]iu – wydobycie ok. 2,5 mln t rocznie i [[Ciechocinek|Ciechocinku]], gdzie sól pozyskiwana jest metodą wypłukiwania [[Solanka (woda mineralna)|solanki]]), a także we wschodniej [[Wielkopolska|Wielkopolsce]] w [[Kopalnia Soli Kłodawa|Kłodawie]] – obecnie najważniejsze złoże eksploatowane metodą podziemną, wydobycie ok. 700 tys. t rocznie, oraz na [[Dolny Śląsk|Dolnym Śląsku]] w [[Zakłady Górnicze Polkowice-Sieroszowice|Sieroszowicach]] – wydobycie ponad 300 tys. t rocznie<ref>{{Cytuj |tytuł = Polkowice-Sieroszowice |data = 2014-10-27 |data dostępu = 2022-04-28 |opublikowany = KGHM Strona korporacyjna |url = https://kghm.com/pl/biznes/wydobycie-i-wzbogacanie-sx-ew/polkowice |język = pl}}</ref>. |
||
Złoża w [[Małopolska|Małopolsce]] – [[miocen|mioceńskie]], obecnie nieeksploatowane: |
Złoża w [[Małopolska|Małopolsce]] – [[miocen|mioceńskie]], obecnie nieeksploatowane: |
||
* w [[Wieliczka|Wieliczce]]: ''[[Kopalnia |
* w [[Wieliczka|Wieliczce]]: ''[[Kopalnia Soli „Wieliczka”|Kopalnia soli „Wieliczka”]]'' – wydobycie zakończono w 1996 r., a produkcja w wysokości ok. 20 tys. t soli rocznie odbywa się poprzez utylizację wód zasolonych wpływających do kopalni. Kopalnia jest przede wszystkim obiektem turystyczno-uzdrowiskowym, odwiedzanym przez ponad 1 mln turystów rocznie |
||
* w [[Bochnia|Bochni]] – w likwidacji od 1990 r., od 1995 r. prowadzona jest działalność turystyczno-uzdrowiskowa |
* w [[Bochnia|Bochni]] – w likwidacji od 1990 r., od 1995 r. prowadzona jest działalność turystyczno-uzdrowiskowa |
||
* w [[Barycz (Kraków)|Baryczy]] – zakończono wydobycie w 1998 r. |
* w [[Barycz (Kraków)|Baryczy]] – zakończono wydobycie w 1998 r. |
||
Mniejsze, nieeksploatowane złoża, znajdują się także pomiędzy [[Żory|Żorami]] i [[Rybnik]]iem oraz nad [[Zatoka Pucka|Zatoką Pucką]] |
Mniejsze, nieeksploatowane złoża, znajdują się także pomiędzy [[Żory|Żorami]] i [[Rybnik]]iem oraz nad [[Zatoka Pucka|Zatoką Pucką]] pomiędzy [[Łeba|Łebą]] a [[Puck]]iem. |
||
W Polsce w roku 2013 wydobyto 4,2 mln ton soli kamiennej<ref>{{cytuj stronę | |
W Polsce w roku 2013 wydobyto 4,2 mln ton soli kamiennej<ref>{{cytuj stronę |url = http://geoportal.pgi.gov.pl/surowce/chemiczne/sol_kamienna |tytuł = Surowce mineralne Polski. Sól kamienna |data = |opublikowany = Państwowy Instytut Badawczy |język = pl |data dostępu = 2014-12-21}}</ref>. |
||
{| class="wikitable" |
{| class="wikitable" |
||
! Wybrani producenci<br />soli kamiennej<br />w 1998 roku<ref>{{Cytuj|tytuł = Wielka Encyklopedia PWN |data = 2004 |isbn = 83-01-14193-X 83-01-13357-0 |wolumin = 25 |inni = Jan Wojnowski (red.) |miejsce = Warszawa |wydawca = |
! Wybrani producenci<br />soli kamiennej<br />w 1998 roku<ref>{{Cytuj |tytuł = Wielka Encyklopedia PWN |data = 2004 |isbn = 83-01-14193-X 83-01-13357-0 |wolumin = 25 |inni = Jan Wojnowski (red.) |miejsce = Warszawa |wydawca = Wydawnictwo Naukowe PWN |s = 396 |oclc = 830629358}}</ref> |
||
! Produkcja w tysiącach ton |
! Produkcja<br />w tysiącach ton |
||
|- |
|- |
||
| '''Europa''' |
| '''Europa''' |
||
Linia 131: | Linia 129: | ||
* Sól kamienna jest jednym z ważniejszych surowców w przemyśle chemicznym oraz spożywczym ([[sól kuchenna]], [[sól warzona]]). |
* Sól kamienna jest jednym z ważniejszych surowców w przemyśle chemicznym oraz spożywczym ([[sól kuchenna]], [[sól warzona]]). |
||
* Jest stosowana jako środek do rozmrażania i zwalczania śliskości zimowych ([[sól drogowa]]). |
* Jest stosowana jako środek do rozmrażania i zwalczania śliskości zimowych ([[sól drogowa]]). |
||
* Kryształy są używane do budowy aparatury pomiarowej np. [[Spektroskopia |
* Kryształy są używane do budowy aparatury pomiarowej np. [[Spektroskopia w podczerwieni|spektrofotometrów absorpcyjnych w podczerwieni]] |
||
== Galeria == |
== Galeria == |
||
{{commonscat|halite}} |
|||
{{clear}} |
{{clear}} |
||
<gallery> |
<gallery> |
||
Plik:Halit z wieliczki 1.jpg|halit z [[Wieliczka|Wieliczki]] |
Plik:Halit z wieliczki 1.jpg|halit z [[Wieliczka|Wieliczki]] |
||
Plik:Groty Kryształowe.jpg|Kryształy halitu w [[Rezerwat przyrody Groty Kryształowe|Grotach Kryształowych]] |
Plik:Groty Kryształowe.jpg|Kryształy halitu w [[Rezerwat przyrody Groty Kryształowe|Grotach Kryształowych]] |
||
Plik:Halit crystal, Pedra Lume, Cape Verde.jpg|Halit z [[Pedra Lume]], [[Wyspy Zielonego Przylądka]] |
Plik:Halit crystal, Pedra Lume, Cape Verde.jpg|Halit z [[Pedra Lume]], [[Geografia Republiki Zielonego Przylądka|Wyspy Zielonego Przylądka]] |
||
</gallery> |
</gallery> |
||
== Zobacz też == |
== Zobacz też == |
||
* [[ |
* [[kopalnia soli]] |
||
* [[ |
* [[trakt solny]] |
||
== Przypisy == |
== Przypisy == |
||
Linia 152: | Linia 149: | ||
[[Kategoria:Halogenki (minerały)]] |
[[Kategoria:Halogenki (minerały)]] |
||
[[Kategoria:Skały osadowe]] |
|||
[[Kategoria:Surowce chemiczne]] |
[[Kategoria:Surowce chemiczne]] |
||
[[Kategoria:Chlorek sodu]] |
[[Kategoria:Chlorek sodu]] |
Aktualna wersja na dzień 14:31, 24 sty 2023
![]() | |
Właściwości chemiczne i fizyczne | |
Skład chemiczny |
chlorek sodu (NaCl) |
---|---|
Twardość w skali Mohsa | |
Przełam |
muszlowy |
Łupliwość |
doskonała według (100) |
Pokrój kryształu |
izomorficzne (w formie sześcianu), naskorupienia, skupienia włókniste, naciekowe, wykwity |
Układ krystalograficzny |
regularny |
Topliwość |
804 °C |
Właściwości mechaniczne |
kruchy, diatermiczny, łatwo rozpuszczalny w wodzie (35,7 g NaCl/100 ml H2O) |
Gęstość minerału |
2,1–2,2 g/cm³ |
Właściwości optyczne | |
Barwa |
bezbarwny, białawy lub zabarwiony na niebiesko, różowo, pomarańczowo, żółto lub czerwonawo |
Rysa |
biała |
Połysk |
szklisty, tłusty |
Współczynnik załamania |
1,5443 |
Dodatkowe dane | |
Szczególne własności |
optycznie izotropowy |
Halit – minerał z gromady halogenków. Nazwa pochodzi od greckich słów ἅλς hals – sól, oraz λίθος lithos – kamień. Minerał znany i używany od czasów starożytnych. Głównym składnikiem jest chlorek sodu.
Halityt (potocznie sól kamienna) to monomineralna skała zbudowana z halitu.
Budowa
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c0/NaCl_polyhedra.png/100px-NaCl_polyhedra.png)
Przeważającą postacią kryształów jest sześcian. Struktura kryształu charakteryzuje się regularnym ułożeniem jonów Cl− i z wypełnieniem wolnych przestrzeni przez Na+. W wyższej temperaturze minerał staje się plastyczny. Również przy wzroście ciśnienia zmieniają się jego właściwości fizyczne i wówczas jest zdolny do „płynięcia” – halokineza. Płytki wyłupane z kryształów przy około 200 °C stają się giętkie i podatne na trwałe deformacje. Jest minerałem bardzo higroskopijnym, głównie na skutek małych domieszek chlorków Mg i K.
Teoretycznie zawiera 39,34% Na i 60,66% Cl.
W skupieniach halitu pospolicie obecne bywają domieszki ziaren piasku kwarcowego, substancji bitumicznych, a przede wszystkim innych chlorków i siarczanów charakterystycznych dla cyklotemów ewaporacyjnych, np. kizeryt, polihalit, karnalit, sylwin, gips, anhydryt, czasami siarka rodzima (Kłodawa).
- Zabarwienie
- sól wielicka ma szarą barwę spowodowana domieszkami ilastymi,
- sól pomarańczowa zawdzięcza swoją barwę wrostkom hematytu,
- niebieskie zabarwienie spowodowane jest prawdopodobnie defektami sieci krystalicznej
- zielone zabarwienie powodują wrostki minerałów miedziowych, np. atacamit
Geneza
[edytuj | edytuj kod]Jest produktem krystalizacji wód morskich lub słonych jezior. Tworzy wykwity na pustyniach. Jest obecny również wśród ekshalacji wulkanicznych. Powstają przeważnie w rejonach Ziemi charakteryzujących się suchym klimatem.
Występowanie
[edytuj | edytuj kod]Sól z wody morskiej lub z wód jezior słonych pozyskuje się we: Włoszech, Francji, Portugalii, Hiszpanii, Indiach, Chinach, Rosji, Azerbejdżanie, Kazachstanie, Uzbekistanie, Arabii Saudyjskiej, Algierii, Tunezji, USA, Chorwacji.
W Polsce największe złoża soli kamiennej są wieku cechsztyńskiego, znajdują się na Kujawach (kopalnie w Inowrocławiu – wydobycie ok. 2,5 mln t rocznie i Ciechocinku, gdzie sól pozyskiwana jest metodą wypłukiwania solanki), a także we wschodniej Wielkopolsce w Kłodawie – obecnie najważniejsze złoże eksploatowane metodą podziemną, wydobycie ok. 700 tys. t rocznie, oraz na Dolnym Śląsku w Sieroszowicach – wydobycie ponad 300 tys. t rocznie[3].
Złoża w Małopolsce – mioceńskie, obecnie nieeksploatowane:
- w Wieliczce: Kopalnia soli „Wieliczka” – wydobycie zakończono w 1996 r., a produkcja w wysokości ok. 20 tys. t soli rocznie odbywa się poprzez utylizację wód zasolonych wpływających do kopalni. Kopalnia jest przede wszystkim obiektem turystyczno-uzdrowiskowym, odwiedzanym przez ponad 1 mln turystów rocznie
- w Bochni – w likwidacji od 1990 r., od 1995 r. prowadzona jest działalność turystyczno-uzdrowiskowa
- w Baryczy – zakończono wydobycie w 1998 r.
Mniejsze, nieeksploatowane złoża, znajdują się także pomiędzy Żorami i Rybnikiem oraz nad Zatoką Pucką pomiędzy Łebą a Puckiem.
W Polsce w roku 2013 wydobyto 4,2 mln ton soli kamiennej[4].
Wybrani producenci soli kamiennej w 1998 roku[5] |
Produkcja w tysiącach ton |
---|---|
Europa | 55 470 |
Niemcy | 15 700 |
Francja | 7 386 |
Holandia | 5 500 |
Polska | 3 284 |
Rosja | 2 000 |
Afryka (z Półwyspem Arabskim) | 3 963 |
Egipt | 1 380 |
Ameryka Północna i Środkowa | 64 555 |
USA | 41 230 |
Kanada | 13 320 |
Meksyk | 8 412 |
Ameryka Południowa | 15 453 |
Brazylia | 6 837 |
Chile | 6 207 |
Azja | 53 837 |
Chiny | 30 830 |
Indie | 11 964 |
Australien | 8 879 |
Świat | 204 257 |
Zastosowanie
[edytuj | edytuj kod]- Sól kamienna jest jednym z ważniejszych surowców w przemyśle chemicznym oraz spożywczym (sól kuchenna, sól warzona).
- Jest stosowana jako środek do rozmrażania i zwalczania śliskości zimowych (sól drogowa).
- Kryształy są używane do budowy aparatury pomiarowej np. spektrofotometrów absorpcyjnych w podczerwieni
Galeria
[edytuj | edytuj kod]
-
halit z Wieliczki
-
Kryształy halitu w Grotach Kryształowych
-
Halit z Pedra Lume, Wyspy Zielonego Przylądka
Zobacz też
[edytuj | edytuj kod]Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Halite Mineral Data [online], webmineral.com [dostęp 2019-12-10] .
- ↑ Halite, [w:] Mindat.org [online], Hudson Institute of Mineralogy [dostęp 2019-12-10] (ang.).
- ↑ Polkowice-Sieroszowice [online], KGHM Strona korporacyjna, 27 października 2014 [dostęp 2022-04-28] (pol.).
- ↑ Surowce mineralne Polski. Sól kamienna. Państwowy Instytut Badawczy. [dostęp 2014-12-21]. (pol.).
- ↑ Wielka Encyklopedia PWN, Jan Wojnowski (red.), t. 25, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2004, s. 396, ISBN 83-01-14193-X, ISBN 83-01-13357-0, OCLC 830629358 .