Szczęsny Dettloff
![]() | |
Data i miejsce urodzenia |
5 października 1878 |
---|---|
Data i miejsce śmierci |
4 listopada 1961 |
Zawód, zajęcie |
historyk sztuki |
Szczęsny Feliks Dettloff (ur. 5 października 1878 w Nakle nad Notecią[1], zm. 4 listopada 1961 w Poznaniu) – polski historyk sztuki, duchowny katolicki, profesor Uniwersytetu Poznańskiego, członek PAN.
Życiorys
[edytuj | edytuj kod]Był synem Wiktora[1] (mistrza tapicerskiego) i Honoraty z Drobińskich[1]. Uczęszczał do gimnazjum z Nakle[1] (do 1896), następnie studiował w seminariach duchownych w Poznaniu i Gnieźnie[1]. Angażował się w działalność kół młodzieżowych[1], był prezesem tajnego kółka młodzieżowego im. Tomasza Zana w gimnazjum w Nakle, kierował również kołem oświatowo-politycznym w seminarium gnieźnieńskim. W 1901 przyjął święcenia kapłańskie i został wikariuszem katedry w Poznaniu oraz kapelanem biskupa pomocniczego poznańskiego. Prowadził działalność społeczno-patriotyczną. W 1910 wyjechał na uzupełniające studia; na uniwersytecie w Monachium zgłębiał historię sztuki, archeologię klasyczną i muzykologię (1910–1913), w Berlinie historię sztuki (1913), w Wiedniu historię sztuki i muzykologię; na Uniwersytecie Wiedeńskim obronił w 1914 doktorat na podstawie pracy Der Entwurf von 1488 zum Sebaldusgrab.
W latach 1914–1915 kierował Galerią Muzeum im. Mielżyńskich w Poznaniu[2]. W czasie I wojny światowej działał na rzecz utworzenia Uniwersytetu Poznańskiego, a także Szkoły Zdobniczej i Konserwatorium Muzycznego w Poznaniu. W latach 1915–1918 prowadził wykłady z historii sztuki sakralnej w seminariach duchownych w Poznaniu, Gnieźnie i Monasterze Westfalskim. Od 1918 był kierownikiem Muzeum Wielkopolskiego w Poznaniu. W 1919 został profesorem nadzwyczajnym Uniwersytetu Poznańskiego; wykładał historię sztuki średniowiecznej. W latach 1918–1953 i 1956–1958 kierował Katedrą Historii Sztuki, od 1924 był profesorem zwyczajnym. Po zajęciu Poznania przez hitlerowców został początkowo zakładnikiem (1939), później był wysiedlony; przebywał w Zakopanem i Nowym Targu, pracował jako urzędnik. W ramach tajnego nauczania wykładał historię sztuki na Uniwersytecie Ziem Zachodnich w Częstochowie (1944–1945). W latach 1953–1956 przebywał na przymusowej emeryturze (było to spowodowane niepochlebnym komentarzem na temat Stalina). Powrócił do pracy na uniwersytecie w 1956, ale z powodu choroby oczu musiał ograniczyć aktywność. Zmarł 4 listopada 1961 w Poznaniu i został pochowany na Cmentarzu Junikowskim[3].
Wydarzenie z 5 marca 1953 (śmierć Stalina i reakcja na nią ks. prof. Sz. Dettloffa) zostały udokumentowane w "Dzienniku wypadków" prof. Karola Estreichera następująco: „Z Poznania wiadomość o kolosalnej awanturze, którą wywołał tam ksiądz Dettloff, historyk sztuki, profesor Uniwersytetu Poznańskiego. Miał on w klubie profesorskim wyrazić się brzydko o Stalinie z okazji jego śmierci. Garderobiana doniosła o tym tajnej policji, ci do rektoratu i oto gotowa awantura!. Dettloff nie jest mi sympatyczny, ledwo raz w życiu i to przelotnie spotkałem się z nim. Zawsze go unikałem i jego uczniów. Niemniej nie ma powodu, ażeby go wyrzucać z katedry dlatego, że wyraził się nie dość czołobitnie o Stalinie. Podobno partyjny uczeń Dettloffa historyk sztuki i profesor Uniwersytetu Poznańskiego – [Zdzisław] Kępiński bronił gorąco Dettloffa. Ostatecznie skończyło się na emeryturze, na którą był i tak już czas. Dettloff stary, chory, ślepy – ale prześladowaniu ze strony partyjnych nie było końca”[4].
Zaś po latach ówczesne wydarzenia na Uniwersytecie Poznańskim skorygował krakowski historyk literatury staropolskiej prof. Tadeusz Ulewicz, pisząc: „|Co się zaś tyczy epizodu z ks. Dettloffem (rodem z Kaszubszczyzny), to rzecz, znana mi od kolegów z Poznania wyglądała następująco. Profesorowie spotykali się zwykle między 10 a 12 na czarna kawę. Otóż sędziwy ks. Szczęsny Dettloff przyszedł tam po Mszy, jak zwykle o niczym nie wiedząc, a kelner dyskretnie się nachyliwszy szepnął mu do ucha, że Stalin umarł. Na co ks. Dettloff zawołał odruchowo: «natychmiast dwa pączki!» – ku powszechnej radości całej sali, co oczywiście musiało dojść do policji. Ale za taką wiadomość warto było pójść w odstawkę, nawet bez emerytury…”[5].
Zajmował się historią sztuki późnogotyckiej, muzeologią i ochroną zabytków; jest uważany za twórcę poznańskiej szkoły historii sztuki. Szczególnie wiele uwagi poświęcił twórczości Wita Stwosza, m.in. dokonując analizy porównawczej jego dorobku na tle sztuki europejskiej; zajmował się sprawą formy językowej nazwiska rzeźbiarza, opowiadając się za formą "Stosz". Badał związki artystyczne biskupa poznańskiego Uriela Górki z Norymbergą oraz zabytki śląskiej sztuki średniowiecznej (Wrocław, Kłodzko, Jelenia Góra). Zorganizował wystawę wielkopolskiej plastyki gotyckiej, był inicjatorem dużej akcji inwentaryzacyjnej zabytków parafii w Wielkopolsce. Zorganizował Komisję Historii Sztuki Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk; był członkiem zwyczajnym tego towarzystwa (1915), członkiem tytularnym (1952) i rzeczywistym (1957) PAN[6], członkiem honorowym Stowarzyszenia Historyków Sztuki. Otrzymał również honorowe obywatelstwo Poznania (1957). Organizował coroczne wyjazdy naukowe studentów do Włoch, Austrii i Niemiec, był znany z komentowania własnych zajęć ze studentami poza uczelnią, np. w kawiarni. Brał aktywny udział w Międzynarodowym Kongresie Historyków Sztuki w Brukseli (1930). Był także członkiem Towarzystwa Miłośników Miasta Poznania.
Jest fundatorem i patronem nagrody przyznawanej corocznie przez Stowarzyszenie Historyków Sztuki za najlepsze prace naukowe młodych historyków sztuki, które pojawiły się w danym roku.
Dorobek naukowy
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c9/Szczesny_Dettloff%2C_Poznan_Junikowo.jpg/200px-Szczesny_Dettloff%2C_Poznan_Junikowo.jpg)
Ogłosił ponad 160 prac naukowych, m.in.:
- Antykwariat dzieł sztuki przy księgarni św. Wojciecha (1915)
- Der Entwurf von 1488 zum Sebaldusgrab (1915) (Pojekt z r. 1488 grobu św. Sebaldusa z Norymbergi)[7]
- Czy Wit Stosz był w Siedmiogrodzie? (1917)
- Rzeźba gnieźnieńska Wita Stwosza (1922)
- Wit Stwosz czy Hans Brandt (1929)
- Rzeźba polska do początku XVIII wieku (1932)
- Stwosz, Stosz czy Stoss (1933)
- Wit Stosz uczczony przez Norymbergę (1934)
- Na marginesie wystawy dzieł Wita Stosza w Norymberdze (1934)
- U źródeł sztuki Wita Stosza (1935)
- Kamienny krucyfiks Wita Stosza w krakowskim kościele mariackim (1939)
- Wit Stosz, jego życie i twórczość (1954)
- Zagadnienie twórcze krakowskiego ołtarza mariackiego Wita Stosza (1956)
- Ze studiów nad sztuką Wita Stosza (1958)
- Wit Stosz (1961, 2 tomy)
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ a b c d e f Stanisław Łoza (red.), Czy wiesz kto to jest?, (Przedr. fotooffs., oryg.: Warszawa : Wydaw. Głównej Księgarni Wojskowej, 1938.), Warszawa: Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe : na zam. Zrzeszenia Księgarstwa, 1983, s. 139 .
- ↑ Biblioteka PTPN – Zbiory Artystyczne. [dostęp 2011-10-05]. [zarchiwizowane z tego adresu (2018-03-17)].
- ↑ Miejsce pochówku Szczęsnego Feliksa Dettloffa [dostęp z dnia: 2016-09-22]
- ↑ Karol Estreicher jr: Dziennik wypadków. Kraków: 2002, s. 346.
- ↑ Tadeusz Ulewicz: Nad „Dziennikiem” pamiętnikarskim Karola Estreichera mł. (przemówienie na posiedzeniu Wydziału Filologicznego PAU). W: Karol Estreicher jr: Dziennik wypadków, t. IV (1967–1972). Kraków: 2004, s. 162.
- ↑ DETTLOFF, Szczęsny [online], Polska Akademia Nauk - Członkowie PAN [dostęp 2023-02-01] (pol.).
- ↑ Opublikowana w Poznaniu rozprawa doktorska Sz. Dettloffa
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Biogramy uczonych polskich, Część I: Nauki społeczne, zeszyt 1: A–J, Wrocław 1983
- Piotr Grzelczak, Sprawa ks. Szczęsnego Dettloffa. UAM 1953, "Artium Quaestiones" 2011, t. XXII, s. 79-99.
- Marek Rezler: Sylwetki zasłużonych poznaniaków. Biogramy historyczne. W: Wielka Księga Miasta Poznania. Wyd. 1. Poznań: Dom Wydawniczy „Koziołki Poznańskie”, 1994, s. 733. ISBN 83-901625-0-4.
- Absolwenci Uniwersytetu Wiedeńskiego
- Członkowie rzeczywiści PAN
- Członkowie Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk
- Członkowie Towarzystwa Miłośników Miasta Poznania
- Członkowie Towarzystwa Tomasza Zana
- Duchowni archidiecezji poznańskiej
- Duchowni katoliccy zaboru pruskiego
- Ludzie urodzeni w Nakle nad Notecią
- Ludzie związani z Gnieznem
- Pochowani na Cmentarzu na Junikowie
- Polacy wysiedleni z Wielkopolski 1939–1941
- Polscy historycy sztuki
- Polscy teoretycy kultury
- Wykładowcy Uniwersytetu Ziem Zachodnich
- Wykładowcy Wydziału Historycznego Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu
- Urodzeni w 1878
- Zmarli w 1961