Pīhoihoi nā mea hoʻopaipai kaiāulu i ka hōʻoi ʻana i ka ʻimi ʻikepili ʻana a me ka hōʻike ʻia ʻana o nā kaulike ʻole ma o nā lāhui liʻiliʻi.
Kā ka luna hoʻoponopono nota: Unuhi ʻia na Ākea Kahikina. Click here to read this article in English.
Wahi a nā mea hoʻopaipai no nā Hawaiʻi, nā poʻe Pakipika, a me nā ʻAmelika ʻAkia ma Hawaiʻi, he hehi koʻikoʻi kā ka pelekikena papahana hou no ke kōkua ʻana i ko lākou mau kaiāulu a me ka hoʻoponopono ʻana i nā kaulike noho loa ma ka pae he kamaʻāina a he aupuni.
‘Ka Ulana Pilina’ is an ongoing collection of news articles and opinion pieces written in the Hawaiian language to better connect with our Indigenous readers, identify underreported stories and improve our engagement with an underserved community.
Ua mālama kā Pelekikena Joe Biden papa luna hoʻokele i kekahi hālāwai pūnaewele lōʻihi ma ka Pōʻalua me ke kūkākūkā ʻana i ke kaʻakālai aupuni no ka hōʻoi ʻana i ka ʻimi ʻikepili ʻana, ka hoʻoponopono ʻana i ka hoʻokaeʻili, a me ka hoʻākea ʻana i ke aʻo ‘ōlelo ʻana. ʻO nā mea koʻikoʻi ʻē aʻe, ʻo ia nō ka hōʻoi ʻana i ka hoʻopili kaiāulu ʻana, ka hai ʻana i nā kānaka like ʻole ma o ke aupuni pekelala a me ka hoʻonui ʻana i ke kālā no nā kaiāulu.
Wahi a Kūhiō Lewis, ʻo ia hoʻi ka mea nāna e alakaʻi nei iā Council for Native Hawaiian Advancement, ua hoʻolaha ʻia ka hoʻolaha a ka pelekikena ma ka piha ʻana o nā makahiki he 130 i ka hoʻokāhuli ʻia ʻana o ke aupuni Hawaiʻi.
Nona iho, ʻo ka hoʻohiki ʻana a ke aupuni, he hehi koʻikoʻi nō ia no ka hoʻoponopono ʻana i nā kaulike ʻole o ka lāhui Hawaiʻi a me ka hoʻonā ʻana i nā hihia noho loa i pili ka ʻona ʻāina ʻana.
Wahi a Kūhiō Lewis, ʻo ia ka mea nāna e alakaʻi nei iā Council for Native Hawaiian Advancement, he hehi maikaʻi kā Biden kaʻakālai aupuni no ka mihi ʻana i nā Kānaka Maoli.
“Ua kāʻili ʻia ko mākou ʻāina, ua pāpā ʻia ko mākou moʻomeheu, a ua hoʻopaʻahao ʻia ko mākou mōʻīwahine…e aho kēia mau mea e lilo i kahua no kekahi kūkākūkā ʻana me ʻAmelika e pili ana i kāna e hoʻoponopono aku ai i kēlā hana hewa,” wahi āna. “Hōʻeuʻeu kēia i ko kākou hiki ʻana ke hoʻomau i kēia kūkākūkā ʻana, no ka mea, ʻaʻole nō ia i hoʻoponopono ʻē ʻia ma mua, a he pono ka hoʻoponopono ʻana.”
Ua hoʻokomo ʻia 32 mau kaʻakālai i pili i nā keʻena like ʻole ma kā ka pelekikena hoʻolaha no ka hoʻoholo ʻana i ke kaʻakālai nui o ke aupuni. Wahi a Sylvia Hussey, ʻo ia hoʻi ka luna hoʻokō no ke Keʻena Kuleana Hawaiʻi, e nānā hou ana ke keʻena i nā kaʻakālai me ka ʻimi ʻana i ka hopena kikoʻī no nā Hawaiʻi.
Ua hele a hauʻoli ʻo Lewis, ua koho ka Department of Interior i ka hoʻolikelike ʻana i ka ʻōlelo Hawaiʻi ma o ke keʻena me he pahuhopu helu ʻekahi lā a me ka hoʻohana ʻia ʻana o ia hana me he laʻana lā no nā keʻena pekelala ʻē aʻe.
“Hauʻoli loa wau i ko lākou ʻike ʻana i kēia mea me he koʻikoʻi lā,” wahi āna me ke kuhi ʻana, ma kekahi wā i hala akula, ua pāpā ʻia ka ʻōlelo Hawaiʻi a ʻane makeloa, a ʻaʻole maʻalahi ka hoʻōla ʻōlelo ʻana. “Hoʻopaʻa kēia i ko kākou kahua a me ko kākou moʻomeheu ma ka pae kiʻekiʻe loa o ke aupuni.”
Hauʻoli ʻo ia i ka nānā ʻia ʻana o nā pilikia koʻikoʻi i ka lāhui Hawaiʻi e ke aupuni pekelala, a hauʻoli hoʻi ʻo ia i ka hoʻonohonoho ʻia ʻana o nā alakaʻi Hawaiʻi ma nā kūlana koʻikoʻi e ka papa luna hoʻokele a Biden, e laʻa me Krystal Kaʻai, ʻo ia hoʻi ka mea nāna e alakaʻi aku nei i ka White House Initiative no ka hoʻoholo ʻana i ka pono, ke kaulike, a me nā manawa kūpono no nā ʻAmelika ʻAkia, nā Hawaiʻi, a me nā poʻe Pakipika.
“He hoʻohui maoli ʻana kēia,” wahi āna. “He manawa kūpono kēia no kākou e hana pū ai me ke aupuni pekelala no ke aʻo ʻana aku i nā kānaka nāna e koho aku ana.”
Ke Kulekele Hōʻike ʻIkepili
ʻO Nani Coloretti, ʻo ia nō kekahi o nā kānaka no Hawaiʻi nāna e kōkua ana i ke kālai ʻana i nā kulekele. ʻO ia nō ka hope alakaʻi o ke Office of Management and Budget — a he mau kuleana like ʻole kona — a na kēia keʻena e hoʻouna aku i nā ʻōlelo aʻoaʻo no ke ʻano e ʻohiʻohi ʻia ai ka ʻikepili e nā keʻena pekelala. I kona wā i hoʻohiki ʻia ai, ʻo Coloretti ka luna aupuni kiʻekiʻe loa ma ke ʻano he ʻAmelika Pilipino ma ka papa luna hoʻokele a Biden.
Ma ka Pōʻalua, ua wehewehe akula ʻo Coloretti i ke ʻano a ke keʻena e hana aku nei no ka hōʻano hou ʻana i nā ʻōlelo kōkua no ka ʻohiʻohi ʻana i ka ʻike i pili i ke ʻano lāhui a me ke ʻano moʻomeheu.
Mai ka makahiki 1997 aku, ua paipai ke Office of Management and Budget i nā keʻena pekelala e kāpae i nā Hawaiʻi a me nā poʻe Pakipika ma ka waeʻano he poʻe ʻAmelika ʻAkia. ʻAʻole e hahai pinepine ʻia kēia ʻōlelo paipai, akā, ua hōʻike naʻe ka papa luna hoʻokele a Biden i mau alahele like ʻole no ka hoʻokō ʻana i kēlā ʻōlelo paipai i piha ai ka makahiki 26 iā ia a me ka paipai ʻana i kona hōʻano hou ʻia ʻana.
Ua hoʻolaha ʻo Pelekikena Joe Biden ma ka Pōʻalua i kona kākoʻo ʻana i ka poʻe he Hawaiʻi, he ʻAmelika ʻAkia, a he Pakipika.
ʻO Julie Su, ʻo ia hoʻi ka hope kākauʻōlelo ma ka U.S. Department of Labor, a ua kuhi akula ʻo ia, ua hoʻomaka ka Bureau of Labor Statistics i ka hoʻolaha ʻana i ka ʻikepili no nā kānaka ʻoihana ʻole i kēlā me kēia mahina no ka poʻe Hawaiʻi a me nā poʻe Pakipika ʻē aʻe. Wahi āna, hōʻike ka ʻikepili, he pālua ka helu o nā kānaka ʻoihana ʻole ke hoʻohālikelike ʻia me ka helu no ke aupuni ma Novemapa o ka makahiki 2020, ʻo ia hoʻi ka wā e hoʻokū ʻia ai ka hoʻokele waʻa ʻana e ka wā maʻi ahulau.
“Inā ʻaʻole ʻoe hoʻokaʻawale, no laila, ʻo nā kaulike e alo ʻia e nā lāhui kīkoʻī, hele nō a uhi ʻia a ʻaʻole hiki ke ʻike leʻa ʻia,” wahi a Su ma ka Pōʻalua. “Inā pēlā ka pōʻaiapili, e paʻakikī loa ana nō ka hoʻoponopono ʻana i ka pono o ke kaiāulu no ka loaʻa ʻoihana ʻana, ka hoʻonaʻauao ʻana, ka hoʻohale ʻana, a me nā pono sivila.”
ʻO ka hoʻolaha a ka papa luna hoʻokele a Biden, nāna i kuhi i ka Federal Housing Finance Agency a me kona hoʻolaha ʻana i nā helu hoʻāpono uku hale i kēlā makahiki aku nei ma o nā ʻano lāhui a me nā ʻano moʻomeheu. Ma o ka hoʻohui pū ʻia ʻana, ua hoʻāpono ʻia nā Kānaka Maoli a me nā poʻe Pakipika no nā hōʻaiʻē uku hale i 80% o nā hoʻāʻo a emi aku, a hoʻāpono ʻia naʻe nā ʻAkia a me nā ʻAmelika ʻilikea i 80% o nā hoʻāʻo a ʻoi aku.
Akā, ua hōʻike ʻia nā ʻokoʻa nui ma loko o ka hui i kapa ʻia ʻo NHPI ma o ka hoʻokaʻawale ʻana i ka ʻikepili. Ua hoʻāpono ʻia nā Hawaiʻi no nā hōʻaiʻē uku hale he 80% o nā hoʻāʻo. ʻO nā poʻe Chamorro, ua hoʻāpono ʻia lākou he 80% a emi iki aku. Emi aku ka nui o nā Kāmoa i hoʻāpono ʻia, a ʻo nā poʻe he “Other Pacific Islander,” ua hoʻāpono ʻia ka hōʻaiʻē he 70% o nā hōʻaʻo a emi aku.
Ua hōʻike ka ʻikepili no ka poʻe he “Other Pacific Islanders” — e laʻa me ka poʻe Chuukese, he Marshallese, a me nā poʻe Pakipika ʻē aʻe — ua loaʻa iā lākou ka lua o ka helu haʻahaʻa loa no ka hoʻāpono ʻia ʻana o ka hōʻaiʻē uku hale ma o nā lāhui a me nā moʻomeheu a pau.
Wahi a Josie Howard, ʻo ia hoʻi ka luna hoʻokō o ka hui lawelawe kanaka ʻo We Are Oceania, koʻikoʻi loa ka hoʻokaʻawale ʻia ʻana o ka ʻikepili i kāna hana ponoʻī ma loko o ka wā maʻi ahulau, no ka mea, ua hōʻike ʻia ka nui ʻino o nā ʻohana he Chuukese a he Marshallese nāna e make nui ana i ka maʻi Covid, a ua kōkua ia ʻikepili i kona hui e hōʻoia i ka lawa o ka nui limahana no ka hoʻokō ʻana i ka pono he ʻōlelo a he moʻomeheu no nā kaiāulu.
Hiki i ka hoʻokaʻawale ʻikepili ʻana ke aʻo aku i nā keʻena i ke ʻano o ka ʻōlelo a me ka moʻomeheu e lawelawe ai, wahi a Howard, keu hoʻi ma ka hoʻomaopopo ʻana i ka ʻikepili olakino koʻikoʻi e ʻokoʻa ai ke ola a me ka make.
“Inā ʻaʻole hoʻomaopopo nā kānaka i ka ʻōlelo, ʻaʻohe kaulike o laila,” wahi āna.
Wahi a Amy Agbayani, ʻo ia hoʻi kekahi mea hoʻopaipai no ko Hawaiʻi kaiāulu Pilipino, ua paʻa nō kona manaʻo, he hopena maikaʻi ana ko ka papahana a ka papa luna hoʻokele a Biden no ka ʻohiʻohi pono ʻia ʻana o ka ʻike i pili i kona kaiāulu Pilipino ponoʻī, no ka mea, ʻano nui ke kaiāulu, a ke nui aʻe nei ka ʻike, ʻokoʻa ko lākou nohona, a ʻokoʻa ka nohona o nā kaiāulu ʻAkia Hikina, ʻo ia hoʻi nā kaiāulu a lākou e hoʻohui ʻia ai. Ma Hawaiʻi nei, he 16% Pilipino ko ka nui kanaka o ka mokuʻāina.
“He hopena nui ko laila inā ʻaʻole ʻoe helu i kekahi lāhui holoʻokoʻa, a i ʻole, helu hemahema ʻoe,” wahi āna.
Noʻonoʻo naʻe ʻo ia, e aho e kōkua ʻia ka hoʻokaʻawale ʻana i ka ʻikepili a me ka lawelawe ʻana i ka ʻōlelo o nā kaiāulu Pakipika, i loko nō o ka liʻiliʻi o ko lākou nui kanaka.
“He mau polokamu nui a maikaʻi ko ka ʻōlelo Kepania, a ʻaʻohe polokamu o nā ʻōlelo Pakipika,” wahi a Agbayani.
He lālā ʻo Agbayani o ke komikina a ka pelekikena no nā ʻAmelika ʻAkia, nā Kānaka Maoli, a me nā poʻe Pakipika, no laila, ua hauʻoli ʻo ia i ko ka Pōʻalua hoʻolaha, akā ʻaʻole ʻo ia pūʻiwa. I loko nō o ka nui o ka manawa a me nā kumu waiwai e pono ai kēia mau kaʻakālai, nui kona mahalo i ka poʻe ma loko o kā Biden papa luna hoʻokele a me ka hoʻohana ʻia ʻana o ko lākou kūlana no ka hoʻoponopono ʻana i kēia mau pilikia.
“Ke ʻōlelo ke aupuni pekelala i kāna mau makaʻāinana penei, “He koʻikoʻi kēia,” e kōkua ana nō ia iā kākou,” wahi āna.
Ua kākoʻo ʻia kēia papahana e ka ʻOhana o Harry Nathaniel, Levani Lipton, ka ʻOhana Mar, a me Lisa Kleissner.
Sign up for our FREE morning newsletter and face each day more informed.
Do You Feel More Informed?
As a nonprofit newsroom, we rely on the generosity of readers like you to keep all of our stories and resources free during election season—and every day.