Kā Ka Luna O DHHL: ʻAʻole E Wāwahi ʻIa Ana Ka Hoʻolālā Uku He $600 Miliona E Ka Manaʻo Hou
Ua noi hoʻi ke Komikina Home Hawaiʻi i nā kau kānāwai no ka hoʻopaneʻe ʻia ʻana o ka lā palena pau no ka uku ʻana i ke kālā nui lua ʻole i loaʻa mai ma ka makahiki 2022.
Ua noi hoʻi ke Komikina Home Hawaiʻi i nā kau kānāwai no ka hoʻopaneʻe ʻia ʻana o ka lā palena pau no ka uku ʻana i ke kālā nui lua ʻole i loaʻa mai ma ka makahiki 2022.
Kā ka luna hoʻoponopono nota: Unuhi ʻia na Ākea Kahikina. Click here to read this article in English.
Ua ʻāpono ke Komikina Home Hawaiʻi i ka papahana a Ikaika Anderson, ʻo ia hoʻi ka Luna hou, no ke kūkulu ʻana i nā home no nā Hawaiʻi i loko nō o ke koe wale ʻana o nā nīnau i pili i ke ʻano o ke kūkulu ʻia ʻana o nā hale a me nā wahi i kūkulu ʻia ai ia mau hale.
‘Ka Ulana Pilina’ is an ongoing collection of news articles and opinion pieces written in the Hawaiian language to better connect with our Indigenous readers, identify underreported stories and improve our engagement with an underserved community.
Ma ka Pōʻalua nō i hālāwai mua ai ʻo Anderson me ke komikina he ʻeiwa lālā, a no lākou ke kuleana no ka mālama ʻana i nā ʻāina noho kahu i hoʻokaʻawale ʻia e kekahi kānāwai a ka ʻAhaʻōlelo lāhui. Ua hōʻike akula ʻo ia i kekahi “hoʻolālā he ʻelima kiko” nāna e kālele ana i ka ʻimi ʻana i ke alahele e lawe ʻia mai ai nā home i nā mea i hoʻokahu ʻia he 28,000 ma ka papa helu inoa o ke Keʻena o Nā ʻĀina Hoʻokūʻonoʻono Hawaiʻi.
Ma kekahi hālāwai ma ka ʻAha Kenekona i kēlā pule aku nei, ua hāpai aʻela ʻo Anderson i kekahi manaʻo i pili i ka pākuʻi hoʻololi ʻana i ka hoʻolālā a ke komikina no ka uku ʻana i ke kālā he $600 miliona i hoʻokaʻawale ʻia e ka ʻAhaʻōlelo i kēlā makahiki aku nei. Ma ka Pōʻalua, ua ʻōlelo akula ʻo Anderson, ʻo ka pahuhopu o kāna hoʻolālā, ʻaʻole ia no “ka wāwahi ʻana a me ke kāpae ʻokoʻa ʻana” i ka hoʻolālā uku a ke komikina.
Ua hōʻike ʻo Ikaika Anderson i hoʻolālā hou no ka hoʻoholo ʻana i nā papahana hou ma lalo o Act 279. (Cory Lum/Civil Beat/2022)
“He wahi noi kēia iā ʻoukou e kūkulu ma luna pono o ka hoʻolālā a ʻoukou i hoʻouna aku ai i ka ʻAhaʻōlelo,” wahi a Anderson.
Ua hālāwai ke komikina me he ʻaha hoʻokō lā no hoʻokahi hola a ʻoi ma mua o ke koho pāloka ʻana no kā Anderson papahana. Ua ʻāpono ʻia nō me 7 koho he ʻae a 2 koho he ʻaʻole. ʻO nā lālā komikina ʻo Randy Awo lāua ʻo Dennis Neves ka mea nāna i kākoʻo ʻole.
Ua haʻi akula ʻo Anderson i ke komikina, kū nō paha kāna mau papahana i ke kānāwai ʻo Act 279, ʻo ia hoʻi ke kānāwai nāna i ʻāpono akula i ka nui kālā a me ka mea nāna i paipai iā DHHL e kūkulu ma luna o nā māhele ʻāina, e kūʻai i ka ʻāina a me nā hale papaʻi, e hoʻolako i ke kālā no nā mea i hoʻokahu ʻia nāna e kali ana ma ka papa helu inoa, a e hoʻēmi i ke kālā e uku ʻia no ka noho hale ʻana.
Ma mua o ka hopena o ke kau hapahā mua ma Malaki, ua ʻōlelo akula ʻo Anderson, e hoʻolaha aʻe ana ʻo DHHL i ʻehā mau noi i nā papahana nāna e kūkulu i 330 mau home i hiki ke noho ʻia me ka wikiwiki. Wahi āna, makemake ʻo ia a me ke kiaʻāina ʻo Josh Green e kūkulu i nā home i hiki ke noho ʻia e nā kānaka nāna e kali ana ma ka papa helu inoa, a ʻaʻole makemake ʻia ke kūkulu wale ʻana ma luna o nā māhele ʻāina, ʻo ia hoʻi ka ʻāina i hiki ai i nā kānaka ke kūkulu i ko lākou mau home ponoʻī.
Wahi a Anderson, e hoʻomaka hou ana ʻo ia i ka hui pinepine ʻana me nā kaiāulu noho ʻāina hoʻokūʻonoʻono a me nā hui ʻē aʻe i hoʻokahu ʻia. Ma o kona hui pū ʻana me kēlā mau hui i kēlā makahiki aku nei, wahi a Anderson, ua aʻo maila ʻo ia, manaʻo nā kaiāulu he nui, nui ke kālele ʻana o ke aupuni mokuʻāina “iā Oʻahu.”
Ekolu māhele o ka hoʻolālā hou no ka uku ʻana i ke kālā he $600 miliona i hoʻāpono ʻia e ka ʻAhaʻōlelo, e laʻa me ka papahana no ke kūkulu ʻana i nā home no nā ʻohana he nui a me nā home kupuna, e laʻa me kekahi papahana he 85 keʻena no nā kūpuna i kūkulu ʻē ʻia ma Waimānalo.
Wahi a Anderson, ke nānā nei kāna keʻena i ke kōkua ʻana i nā kānaka ma ka papa helu inoa, ma o ke kōkua ʻana i ka uku mua ʻana no ka hale ma ka ʻāina o DHHL. I kēlā pule aku nei, ua haʻi akula kāna keʻena i nā kau kānāwai mokuʻāina, ʻaʻole pau ka loiloi ʻana o ke Keʻena Luna Loio i kēia hoʻolālā.
ʻO ka mea nui, ua ʻoluʻolu nō nā lālā komikina i nā papahana a Anderson, akā, ua makemake lākou i ka ʻikepili hou ma luna aʻe o ka mea i kākau ʻia ma ka pepa he hoʻokahi ʻaoʻao me he hoʻolālā kiko pōkā.
Wahi a Awo, ʻo ka maʻamau, ʻo ia nō ka hāʻawi ʻia ʻana o nā palapala noi papahana i ka pānela me he puʻu pepa lā i hoʻouna ʻia e nā limahana, a ua pili nō ia i nā papahana kikoʻī.
“ʻO kēia mea, ʻaʻole maʻamau kona ʻano a me ke ʻano i hāʻawi ʻia iā mākou,” wahi a Awo.
Ua koho ʻo Awo iā “ʻaʻole,” no ka mea, nona iho, ʻaʻole pono ke komikina e ʻāpono i ka ʻōlelo a ka luna ma kahi o ke koho ʻana i nā kulekele i hōʻoia ʻokoʻa ʻia.
Ke noi nei hoʻi ke komikina i nā kau kānāwai e hoʻopaneʻe i ka lā palena pau no ka uku ʻana i ke kālā he $600 miliona. (Cory Lum/Civil Beat/2019)
Ua ʻōlelo akula ʻo Neves, ua hoʻomaka ʻē ʻia kekahi mau māhele o kā Anderson hoʻolālā ma DHHL, a ua makemake ʻo ia e aʻo mai i ka ʻike hou aku i pili i ke ʻano o nā papahana e hāpai ʻia ana. ʻO ia kekahi o nā lālā komikina nāna i hana ma kekahi kōmike no ka hoʻomohala ʻana i ka hoʻolālā mua loa no ka uku ʻana i ke kālā he $600 miliona.
“Ke ʻōʻili mai kēia mau mea, pono mākou e kuhi pono, o hala loa auaneʻi ka wā ma o ko mākou nīnau ʻana, “He aha lā kēia?” wahi a Neves me ka ʻōlelo ʻana i kona mahalo ʻana i kā Anderson hoʻāʻo mua ʻana i kekahi hoʻolālā.
Wahi a ka lālā komikina ʻo Paulina Namuʻo, ua kākoʻo ʻo ia i kā Anderson papahana, no ka mea, ua hoʻokomo ʻia nā manaʻo mai nā papahana kūikawā a DHL.
Wahi a Anderson, ʻaʻole e hihia ana ke komikina i ko lākou hoʻāpono ʻana i kā ia nei papahana. Hiki nō iā lākou ke hōʻole i nā papahana i kūpono ʻole i ka wā e hiki mai ana.
Ua paipai ka mea hoʻopaipai hale ʻo Blossom Feiteira i ke komikina e hoʻopaʻa i kā lākou hoʻolālā uku ponoʻī i hoʻāpono ʻē ʻia i kēlā makahiki aku nei, ʻo ia hoʻi ka mea i hoʻomohala ʻia me nā kaiāulu noho ʻāina hoʻokūʻonoʻono.
“E hahai i ke alahele, ua hoʻomohala ʻē ʻia kekahi hoʻolālā, a he hoʻolālā maikaʻi nō ia, ʻaʻole nō ia kekahi mea nāna i puka wale mai ka pō mai,” wahi a Feiteira.
I kēia manawa, e hoʻoili ʻia ana ke kālā he $172 miliona ma luna o DHHL ma ka hopena o kēia makahiki kālā ma ka lā 30 o Iune, a e hoʻoili ʻia ana ke kālā he $367 miliona ma ka makahiki ma hope aku. Eia hoʻi, ua hoʻolālā ke keʻena e hoʻokaʻawale i ke kālā he $60 miliona no nā polokalamu nāna e kōkua ana i ke kūʻai hale ʻana.
Akā, hiki i kekahi mau ālaina ke hoʻohihia i ko DHHL hoʻokō ʻana i nā papahana ma o ke kālā he $600 miliona.
Ma ka Pōʻalua, ua koho pāloka ke komikina me ke kūlike ʻole no ka noi ʻana i ka ʻAhaʻōlelo e hoʻopaneʻe i ka lā palena pau a hiki i ka makahiki 2025 no ka hoʻoili ʻana i ke kālā, a i ʻole, no ka hoʻokaʻawale ʻana i ia kālā no na papahana kikoʻī.
Na Act 279 e kuhi i ka lā 30 o Iune o ka makahiki 2025 me he lā palena pau lā no ka uku ʻia ʻana o ke kālā. Akā, ma muli o nā kānāwai kumu kānāwai mokuʻāina, hoʻomua ʻia ka lā palena pau i ka makahiki 2024, no laila, hoʻokahi makahiki o ke keʻena no ka uku ʻana i ke kālā.
ʻO kekahi ālaina nāna e hoʻohihia nei i kēia mea, ʻo ia nō ke koina pekelala nāna e hoʻohaiki i ka nui kālā i hiki ai iā DHHL ke hoʻoili a uku aku ma ka wā i loaʻa ai ke kālā kākoʻo no ka wā maʻi ahulau. ʻO kēlā mau koina, ua kapa ʻia he “maintenance of effort,” a ma o ia mau koina, koi ʻia nā mokuʻāina nāna i loaʻa ke kālā kākoʻo e hoʻopaʻa i ka nui kālā no ka hoʻonaʻauao lehulehu ʻana, i loko nō o ka hoʻonui ʻia ʻana aʻe o ka hoʻolako kālā no nā keʻena mokuʻāina a me nā polokalamu ʻē aʻe.
I mea e hōʻalo ʻia ai ke koina pekelala, uku ʻo DHHL i $50 miliona a hoʻoili ia keʻena i $170 miliona kālā ma kēia makahiki kālā kūikawā e pau ana ma ka lā 30 o Iune, wahi a Lehua Kinilau-Cano i ke komikina, ʻo ia ka luna polokalamu o ko DHHL Native American Housing Assistance and Self Determination Act.
Me ka ʻole o ka hoʻopaneʻe ʻia ʻana, pono ke keʻena e hoʻoili aku i $400 miliona kālā ma loko o hoʻokahi makahiki.
I loko nō o kēlā mau ālaina a me ka lōʻihi o ka wā i hoʻopōkole ʻia, ua ʻōlelo akula ʻo Anderson, paʻa kona manaʻo i ka hiki ʻana o ke keʻena ke uku i ke kālā ma mua o ka lā palena pau.
“ʻAʻole wau e ʻōlelo ana, ʻaʻole hiki iā mākou ke hoʻoili aku i ke kālā i loko o kēia lōʻihi o ka wā,” wahi a Anderson. “Akā, manaʻo ʻia, ʻo ka hana kūpono, ʻo ia nō ke kākoʻo ʻana i ka hoʻopaneʻe ʻana.”
E koho ana ka ʻAhaʻōlelo i ka hoʻopaneʻe a i ʻole ka hoʻopaneʻe ʻole ʻana. E hui ana nā kau kānāwai ma ka Pōʻakolu no ka ʻaha o ka makahiki 2023.
Ua kākoʻo ʻia kēia papahana e ka ʻOhana o Harry Nathaniel, Levani Lipton, ka ʻOhana Mar, a me Lisa Kleissner.
Sign up for our FREE morning newsletter and face each day more informed.
Do You Feel More Informed?
As a nonprofit newsroom, we rely on the generosity of readers like you to keep all of our stories and resources free during election season—and every day.
Blaze Lovell is a reporter for Civil Beat. Born and raised on Oahu, Lovell is a graduate of the University of Nevada, Las Vegas. You can reach him at [email protected].