Max Born: Różnice pomiędzy wersjami
[wersja przejrzana] | [wersja przejrzana] |
m →Linki zewnętrzne: kat. |
m MalarzBOT: poprawki |
||
(Nie pokazano 34 wersji utworzonych przez 10 użytkowników) | |||
Linia 1: | Linia 1: | ||
{{ |
{{Naukowiec infobox |
||
|imię i nazwisko = Max Born |
|imię i nazwisko = Max Born |
||
⚫ | |||
|imię i nazwisko org = |
|||
| |
|opis grafiki = |
||
| |
|państwo = [[Niemcy]] |
||
| |
|data urodzenia = [[11 grudnia]] [[1882]] |
||
| |
|miejsce urodzenia = [[Wrocław]], [[Cesarstwo Niemieckie]] |
||
|data śmierci = [[5 stycznia]] [[1970]] |
|||
|miejsce urodzenia = [[Wrocław]] |
|||
| |
|miejsce śmierci = [[Getynga]], [[Republika Federalna Niemiec (1949–1990)|RFN]] |
||
|stopień lub tytuł naukowy = profesor |
|||
|miejsce śmierci = [[Getynga]] |
|||
|specjalność = [[fizyka]], [[matematyka]] |
|||
|miejsce spoczynku = [[Getynga]] |
|||
| |
|almamater = |
||
| |
|aktywność zawodowa = |
||
| |
|jednostka1 typ = Uczelnia |
||
|jednostka1 nazwa = [[Uniwersytet w Getyndze]],<br /> [[Uniwersytet Chicagowski]] |
|||
⚫ | |||
| |
|okres zatr1 = |
||
|odznaczenia = {{order|OZRFN|WKZGW}} |
|||
|nagrody = [[Plik:Nobel prize medal.svg|30px|link=Nagroda Nobla]] [[Laureaci Nagrody Nobla w dziedzinie fizyki|Nagroda Nobla w dziedzinie fizyki]] |
|||
|commons = Category:Max Born |
|||
|wikicytaty = Max Born |
|||
}} |
}} |
||
[[Plik:Max Born-tablica.JPG|thumb|240px|Tablica pamiątkowa we Wrocławiu]] |
[[Plik:Max Born-tablica.JPG|thumb|240px|Tablica pamiątkowa we Wrocławiu]] |
||
'''Max Born''' (ur. [[11 grudnia]] [[1882]] we [[Wrocław]]iu, zm. [[5 stycznia]] [[1970]] w [[Getynga|Getyndze]]) – [[Niemcy (naród)|niemiecki]] [[fizyk]] i [[matematyk]] pochodzenia [[Żydzi|żydowskiego]], [[Laureaci Nagrody Nobla w dziedzinie fizyki|laureat Nagrody Nobla w dziedzinie fizyki]] (1954){{r|www.nobelprize}}. Jest jednym z głównych twórców [[Mechanika kwantowa|mechaniki kwantowej]]<ref>{{Encyklopedia PWN | tytuł = Born Max | id = 3879647 | data dostępu = 2021-07-29 }}</ref> obok [[Werner Heisenberg|Heisenberga]] i [[Erwin Schrödinger|Schrödingera]] – poprawnie nadając sens empiryczny ich równaniom. |
|||
'''Max Born''' (ur. [[11 grudnia]] [[1882]] we [[Wrocław]]iu, zm. [[5 stycznia]] [[1970]] w [[Getynga|Getyndze]]) – pochodzący z zasymilowanej wielkomieszczańskiej rodziny [[Niemcy (naród)|niemiecko]]-[[Żydzi|żydowskiej]] matematyk i [[Fizyka|fizyk]], [[Laureaci Nagrody Nobla w dziedzinie fizyki|laureat Nagrody Nobla w dziedzinie fizyki]] (1954){{r|www.nobelprize}}. |
|||
== Życiorys == |
== Życiorys == |
||
=== Przed II wojną światową === |
|||
Jedyny syn dr. [[Gustav Jakub Born|Gustawa Jakuba Borna]] ( |
Jedyny syn dr. [[Gustav Jakub Born|Gustawa Jakuba Borna]] (1851–1900), Żyda urodzonego w [[Kępno|Kępnie]] (wtedy miasto [[Królestwo Prus|pruskie]] w [[Prowincja Poznańska|prowincji Poznańskiej]]), i Margarete Kauffmann (1856–1886), pochodzącej z rodziny śląskich przemysłowców. Urodził się i wychował w ówcześnie leżącym w [[Cesarstwo Niemieckie|Cesarstwie Niemieckim]] [[Wrocław]]iu, gdzie jego ojciec wykładał na [[Uniwersytet Wrocławski|Uniwersytecie Wrocławskim]], najpierw jako [[privatdozent]], a następnie [[profesor]] [[Anatomia porównawcza zwierząt|anatomii porównawczej]] i [[Embriologia|embriologii]]{{r|ojciec}}. |
||
Po ukończeniu Gimnazjum im. Króla Wilhelma studiował kolejno na uniwersytetach we [[Wrocław]]iu, [[Heidelberg]]u i [[Zurych]]u. W tym czasie zetknął się z takimi naukowcami jak [[Felix Klein]], [[David Hilbert]], [[Hermann Minkowski]], [[Carl David Tolmé Runge|Carl Runge]], [[Karl Schwarzschild]], czy [[Woldemar Voigt]]{{r|www.nobelprize}}. |
Po ukończeniu Gimnazjum im. Króla Wilhelma studiował kolejno na uniwersytetach we [[Wrocław]]iu, [[Heidelberg]]u i [[Zurych]]u. W tym czasie zetknął się z takimi naukowcami jak [[Felix Klein]], [[David Hilbert]], [[Hermann Minkowski]], [[Carl David Tolmé Runge|Carl Runge]], [[Karl Schwarzschild]], czy [[Woldemar Voigt]]{{r|www.nobelprize}}. |
||
W roku 1909 został wykładowcą |
W roku 1909 został wykładowcą [[Uniwersytet w Getyndze|Uniwersytetu w Getyndze]], skąd w roku 1912 przeniósł się do [[Uniwersytet Chicagowski]]. W roku 1919, po służbie wojskowej w armii niemieckiej, został profesorem uniwersytetu we [[Frankfurt nad Menem|Frankfurcie nad Menem]], później (1921) w Getyndze. Sformułował w tym czasie standardową obecnie interpretację kwadratu modułu [[Funkcja falowa|funkcji falowej]] (<math>|\Psi|^2 = \Psi^*\Psi,</math> gdzie <math>^*</math> oznacza [[sprzężenie zespolone]]) w [[równanie Schrödingera|równaniu Schrödingera]] jako gęstości prawdopodobieństwa znalezienia cząstki (zob. [[gęstość elektronowa]]), za co w 1954 roku otrzymał [[Nagroda Nobla|Nagrodę Nobla]] (równocześnie nagrodę otrzymał [[Walther Bothe]]). Z powodu [[Antysemityzm#Antysemityzm w III Rzeszy i w nazizmie|antysemickiej polityki]] rządu [[III Rzesza|III Rzeszy]] wyjechał w 1933 roku do [[Cambridge]], skąd w roku 1936 przeniósł się do Uniwersytetu w [[Edynburg]]u. Wykładał tam do 1953 r.{{r|www.nobelprize}} |
||
=== Lata powojenne === |
|||
Po [[II wojna światowa|II wojnie światowej]] (w 1953 r., po otrzymaniu przez Borna tytułu honorowego obywatela Getyngi) Max i Hedwig Bornowie powrócili do Niemiec, ale ich dzieci pozostały w Wielkiej Brytanii. Born zamieszkał w [[Bad Pyrmont]]. |
Po [[II wojna światowa|II wojnie światowej]] (w 1953 r., po otrzymaniu przez Borna tytułu honorowego obywatela Getyngi) Max i Hedwig Bornowie powrócili do Niemiec, ale ich dzieci pozostały w Wielkiej Brytanii. Born zamieszkał w [[Bad Pyrmont]]. |
||
W 1955 r. podpisał [[Manifest Russella-Einsteina]]{{r|Manifest1955}} (zob. [[Pugwash]]), a w 1957 r. – z innymi naukowcami z ''[[Göttinger 18]]'' – [[Manifest z Göttingen]] przeciw wyposażeniu [[Bundeswehra|Bundeswehry]] w taktyczną [[Broń jądrowa|broń atomową]]. Pochowany w Getyndze na tym samym cmentarzu, co [[Max Planck]] i [[David Hilbert]]. Na jego nagrobku wyryto fundamentalne równanie [[Mechanika kwantowa|mechaniki kwantowej]]: ''pq – qp = h/2πi''. |
W 1955 r. podpisał [[Manifest Russella-Einsteina]]{{r|Manifest1955}} (zob. [[Konferencja Pugwash w Sprawie Nauki i Problemów Światowych]]), a w 1957 r. – z innymi naukowcami z ''[[Göttinger 18]]'' – [[Manifest z Göttingen]] przeciw wyposażeniu [[Bundeswehra|Bundeswehry]] w taktyczną [[Broń jądrowa|broń atomową]]. Pochowany w Getyndze na tym samym cmentarzu, co [[Max Planck]] i [[David Hilbert]]. Na jego nagrobku wyryto fundamentalne równanie [[Mechanika kwantowa|mechaniki kwantowej]]: ''pq – qp = h/2πi''. |
||
=== Życie prywatne === |
|||
⚫ | |||
== Dorobek == |
|||
Spośród jego publikacji wymieniane są przede wszystkim: ''Dynamics of Crystal Lattices'', ''Optics'', ''Natural Philosophy of Cause and Chance'' i ''Zur Quantummechanik''. Prócz Nagrody Nobla zdobył Medal Stokesa, a w 1950 roku – Medal Hughesa. |
Spośród jego publikacji wymieniane są przede wszystkim: ''Dynamics of Crystal Lattices'', ''Optics'', ''Natural Philosophy of Cause and Chance'' i ''Zur Quantummechanik''. Prócz Nagrody Nobla zdobył Medal Stokesa, a w 1950 roku – Medal Hughesa. |
||
Born był również współautorem – wspólnie z [[Robert Oppenheimer|Robertem Oppenheimerem]] – przybliżenia stosowanego w [[Mechanika kwantowa|fizyce kwantowej]], będącego szczególnym przypadkiem [[przybliżenie adiabatyczne|przybliżenia adiabatycznego]], nazwanego [[Przybliżenie Borna-Oppenheimera|przybliżeniem Borna-Oppenheimera]]{{r|www.nobelprize}}. |
Born był również współautorem – wspólnie z [[Robert Oppenheimer|Robertem Oppenheimerem]] – przybliżenia stosowanego w [[Mechanika kwantowa|fizyce kwantowej]], będącego szczególnym przypadkiem [[przybliżenie adiabatyczne|przybliżenia adiabatycznego]], nazwanego [[Przybliżenie Borna-Oppenheimera|przybliżeniem Borna-Oppenheimera]]{{r|www.nobelprize}}. |
||
== Upamiętnienie == |
|||
Dom, w którym się wychował, znajduje się we [[Wrocław]]iu przy placu Wolności 4. Na domu zamontowano w 2002 roku tablicę pamiątkową. Borna |
Dom, w którym się wychował, znajduje się we [[Wrocław]]iu przy placu Wolności 4. Na domu zamontowano w 2002 roku tablicę pamiątkową. Borna uhonorowano także nazywając jego nazwiskiem [[Plac Maksa Borna we Wrocławiu|plac w centrum Wrocławia]]. |
||
⚫ | |||
== Zobacz też == |
== Zobacz też == |
||
* [[doświadczenie Borna i Bormann]] |
* [[doświadczenie Borna i Bormann]] |
||
* [[Teoria Borna-Infelda]] |
|||
== Przypisy == |
== Przypisy == |
||
Linia 52: | Linia 63: | ||
{{Nobel Fizyka}} |
{{Nobel Fizyka}} |
||
{{Laureaci Medalu Maxa Plancka}} |
|||
⚫ | |||
{{Kontrola autorytatywna}} |
{{Kontrola autorytatywna}} |
||
{{SORTUJ:Born, Max}} |
{{SORTUJ:Born, Max}} |
||
<!-- Zajęcia --> |
|||
⚫ | |||
⚫ | |||
[[Kategoria:Niemieccy fizycy teoretyczni]] |
[[Kategoria:Niemieccy fizycy teoretyczni]] |
||
[[Kategoria:Niemieccy fizycy XX wieku]] |
[[Kategoria:Niemieccy fizycy XX wieku]] |
||
[[Kategoria: |
[[Kategoria:Pionierzy mechaniki kwantowej]] |
||
[[Kategoria: |
[[Kategoria:Niemieccy elektrodynamicy]] |
||
[[Kategoria:Elektrodynamicy klasyczni]] |
|||
[[Kategoria:Niemieccy matematycy]] |
[[Kategoria:Niemieccy matematycy]] |
||
<!-- Honory --> |
|||
⚫ | |||
[[Kategoria:Niemieccy nobliści – fizyka]] |
[[Kategoria:Niemieccy nobliści – fizyka]] |
||
[[Kategoria:Żydowscy nobliści – fizyka]] |
|||
[[Kategoria:Odznaczeni Orderem Zasługi Republiki Federalnej Niemiec]] |
|||
[[Kategoria:Niemieccy laureaci Medalu Maxa Plancka]] |
|||
[[Kategoria:Laureaci Medalu Hughesa]] |
|||
[[Kategoria:Ludzie upamiętnieni nazwami doświadczeń fizycznych]] |
|||
<!-- Ogólne --> |
|||
⚫ | |||
⚫ | |||
[[Kategoria:Ludzie urodzeni we Wrocławiu]] |
[[Kategoria:Ludzie urodzeni we Wrocławiu]] |
||
[[Kategoria:Urodzeni w 1882]] |
[[Kategoria:Urodzeni w 1882]] |
Aktualna wersja na dzień 12:52, 6 kwi 2024
![]() | |
Państwo działania | |
---|---|
Data i miejsce urodzenia | |
Data i miejsce śmierci | |
profesor | |
Specjalność: fizyka, matematyka | |
Uczelnia | |
![]() | |
Odznaczenia | |
![]() | |
Nagrody | |
Max Born (ur. 11 grudnia 1882 we Wrocławiu, zm. 5 stycznia 1970 w Getyndze) – niemiecki fizyk i matematyk pochodzenia żydowskiego, laureat Nagrody Nobla w dziedzinie fizyki (1954)[1]. Jest jednym z głównych twórców mechaniki kwantowej[2] obok Heisenberga i Schrödingera – poprawnie nadając sens empiryczny ich równaniom.
Życiorys
[edytuj | edytuj kod]Przed II wojną światową
[edytuj | edytuj kod]Jedyny syn dr. Gustawa Jakuba Borna (1851–1900), Żyda urodzonego w Kępnie (wtedy miasto pruskie w prowincji Poznańskiej), i Margarete Kauffmann (1856–1886), pochodzącej z rodziny śląskich przemysłowców. Urodził się i wychował w ówcześnie leżącym w Cesarstwie Niemieckim Wrocławiu, gdzie jego ojciec wykładał na Uniwersytecie Wrocławskim, najpierw jako privatdozent, a następnie profesor anatomii porównawczej i embriologii[3].
Po ukończeniu Gimnazjum im. Króla Wilhelma studiował kolejno na uniwersytetach we Wrocławiu, Heidelbergu i Zurychu. W tym czasie zetknął się z takimi naukowcami jak Felix Klein, David Hilbert, Hermann Minkowski, Carl Runge, Karl Schwarzschild, czy Woldemar Voigt[1].
W roku 1909 został wykładowcą Uniwersytetu w Getyndze, skąd w roku 1912 przeniósł się do Uniwersytet Chicagowski. W roku 1919, po służbie wojskowej w armii niemieckiej, został profesorem uniwersytetu we Frankfurcie nad Menem, później (1921) w Getyndze. Sformułował w tym czasie standardową obecnie interpretację kwadratu modułu funkcji falowej ( gdzie oznacza sprzężenie zespolone) w równaniu Schrödingera jako gęstości prawdopodobieństwa znalezienia cząstki (zob. gęstość elektronowa), za co w 1954 roku otrzymał Nagrodę Nobla (równocześnie nagrodę otrzymał Walther Bothe). Z powodu antysemickiej polityki rządu III Rzeszy wyjechał w 1933 roku do Cambridge, skąd w roku 1936 przeniósł się do Uniwersytetu w Edynburgu. Wykładał tam do 1953 r.[1]
Lata powojenne
[edytuj | edytuj kod]Po II wojnie światowej (w 1953 r., po otrzymaniu przez Borna tytułu honorowego obywatela Getyngi) Max i Hedwig Bornowie powrócili do Niemiec, ale ich dzieci pozostały w Wielkiej Brytanii. Born zamieszkał w Bad Pyrmont.
W 1955 r. podpisał Manifest Russella-Einsteina[4] (zob. Konferencja Pugwash w Sprawie Nauki i Problemów Światowych), a w 1957 r. – z innymi naukowcami z Göttinger 18 – Manifest z Göttingen przeciw wyposażeniu Bundeswehry w taktyczną broń atomową. Pochowany w Getyndze na tym samym cmentarzu, co Max Planck i David Hilbert. Na jego nagrobku wyryto fundamentalne równanie mechaniki kwantowej: pq – qp = h/2πi.
Życie prywatne
[edytuj | edytuj kod]Był dziadkiem australijskiej piosenkarki i aktorki, Olivii Newton-John[3].
Dorobek
[edytuj | edytuj kod]Spośród jego publikacji wymieniane są przede wszystkim: Dynamics of Crystal Lattices, Optics, Natural Philosophy of Cause and Chance i Zur Quantummechanik. Prócz Nagrody Nobla zdobył Medal Stokesa, a w 1950 roku – Medal Hughesa.
Born był również współautorem – wspólnie z Robertem Oppenheimerem – przybliżenia stosowanego w fizyce kwantowej, będącego szczególnym przypadkiem przybliżenia adiabatycznego, nazwanego przybliżeniem Borna-Oppenheimera[1].
Upamiętnienie
[edytuj | edytuj kod]Dom, w którym się wychował, znajduje się we Wrocławiu przy placu Wolności 4. Na domu zamontowano w 2002 roku tablicę pamiątkową. Borna uhonorowano także nazywając jego nazwiskiem plac w centrum Wrocławia.
Zobacz też
[edytuj | edytuj kod]Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ a b c d Max Born - Facts. [w:] The Nobel Prize in Physics 1954 > Max Born, Walther Bothe [on-line]. Nobel Media AB. [dostęp 2014-02-26]. (ang.)., Biographical, Nobel Lecture, December 11, 1954, The Statistical Interpretations of Quantum Mechanics.
- ↑ Born Max, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2021-07-29] .
- ↑ a b Born, Gustav Jacob. [w:] Jewish Encyclopedia [on-line]. [dostęp 2014-02-26]. (ang.).
- ↑ Sandra Ionno Butcher: The Origins of the Russell-Einstein Manifesto. [w:] Pugwash History Seies, No 1 [on-line]. Council of the Pugwash Conferences on Science and World Affairs Nobel Peace Prize 1995, maj 2005. [dostęp 2014-02-26]. (ang.).
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]John J. O’Connor; Edmund F. Robertson: Max Born w MacTutor History of Mathematics archive (ang.)
- Max Born na www.answers.com
- ISNI: 000000011023110X
- VIAF: 27126854
- LCCN: n50050350
- GND: 118513621
- NDL: 00433892
- LIBRIS: 20dgg65l06xg2gg
- BnF: 122772830
- SUDOC: 03158733X
- SBN: UFIV023513
- NLA: 35020387
- NKC: ola2002153872
- BNE: XX867197
- NTA: 069496145
- BIBSYS: 90078340
- CiNii: DA00101030
- Open Library: OL57556A
- PLWABN: 9810628497305606
- NUKAT: n00098750
- OBIN: 59483
- J9U: 987007258817005171
- PTBNP: 15606
- CANTIC: a11339974
- LNB: 000078598
- NSK: 000099668
- CONOR: 9688675
- ΕΒΕ: 140321
- BLBNB: 000744288
- LIH: LNB:VJG;=BD
- Niemieccy fizycy teoretyczni
- Niemieccy fizycy XX wieku
- Pionierzy mechaniki kwantowej
- Niemieccy elektrodynamicy
- Elektrodynamicy klasyczni
- Niemieccy matematycy
- Niemieccy nobliści – fizyka
- Żydowscy nobliści – fizyka
- Odznaczeni Orderem Zasługi Republiki Federalnej Niemiec
- Niemieccy laureaci Medalu Maxa Plancka
- Laureaci Medalu Hughesa
- Ludzie upamiętnieni nazwami doświadczeń fizycznych
- Niemieccy Żydzi
- Żydowscy naukowcy związani z Wrocławiem przed 1945
- Ludzie urodzeni we Wrocławiu
- Urodzeni w 1882
- Zmarli w 1970