Kaptaż
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c5/Kaptaz-schemat.svg/400px-Kaptaz-schemat.svg.png)
– dorzecze rzeki kaptowanej
– dorzecze rzeki kaptującej
Kaptaż (od łac. captūra, 'łapanie, przeciąganie'), także przeciągnięcie rzeki – termin w geomorfologii i hydrologii opisujący zjawisko przechwycenia wód jednej rzeki przez drugą, będące częścią tzw. walki o dział wodny.
Mechanizm kaptażu
[edytuj | edytuj kod]Zjawisko kaptażu najczęściej występuje w obrębie asymetrycznych grzbietów i jest związane z erozją wsteczną i wgłębną. Cieki spływające po stokach „rywalizują” o wododział poszerzając swoją zlewnie, co zachodzi dzięki nieustannemu erodowaniu stoku grzbietu oraz erozją wsteczną na obszarze leja źródłowego (cofanie się źródła)[1][2][3]. W sytuacji, w której ciek odwadniający jeden ze stoków ma większy spadek i szybciej wcina on się w grzbiet zaczyna zwiększać zlewnie. Rzeka prowadząca taką ekspansję nosi nazwę rzeki rabującej[4].
W miarę dalszego cofania się źródła rzeki może dojść do przełamania grzbietu – powstaje przełom regresyjny. Rzeka rabująca może zbliżyć się w ten sposób do koryta innego cieku o mniejszym spadku. W momencie wezbrania woda przepływa do koryta rzeki o większej aktywności erozyjnej, które ma większy spadek – dochodzi do przeciągnięcia[4]. Rzeka przejmująca wody to rzeka kaptująca (przeciągająca) natomiast rzeka, która utraciła wody nosi nazwę rzeki kaptowanej (przeciąganej)[4]. Razem z wodami przechwycony zostaje fragment dorzecza rzeki o mniejszym spadku, w wyniku czego pierwotnie mały ciek kaptujący może zmienić się w większą rzekę, a ciek kaptowany o początkowo dużym przepływie może stracić na znaczeniu.
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/18/Lubrzanka-pokrzywianka-kaptaz.svg/602px-Lubrzanka-pokrzywianka-kaptaz.svg.png)
W wyniku kaptażu powstaje tzw. kolano kaptażowe, czyli fragment koryta charakteryzujący się silnym skrętem (nawet pod kątem prostym) i będący świadectwem kaptażu[5][3]. Pomiędzy kolanem kaptażowym, a korytem rzeki kaptowanej tworzy się fragment suchego koryta znajdującego się w tzw. martwej dolinie.
Zjawisko kaptażu występuje przede wszystkim na obszarach górskich o dojrzałej sieci rzecznej. Do przykładów kaptażu w Polsce należą:
- Lubrzanka i Pokrzywnica w Górach Świętokrzyskich[6];
- Rybna i Ścinawka w Górach Wałbrzyskich[7][8][9];
- Biała Lądecka przy Radoszce w Masywie Śnieżnika[10];
- Skora i Czermnica na Pogórzu Kaczawskim[11];
W Polsce znajdują się również miejsca, w których przypuszczalnie zjawisko kaptażu mogłoby nastąpić w przyszłości, np. kaptaż górnej Solinki przez Udavę w Bieszczadach[4] lub kaptaż Kamienickiego Potoku przez Koninę w Gorcach[12].
Kaptaż boczny
[edytuj | edytuj kod]Specyficznym rodzajem kaptażu jest kaptaż boczny, który jest efektem erozji bocznej w korycie rzeki głównej, która powoduje przerwanie przegrody między dolinami rzeki głównej i jej dopływu w miejscu gdzie jest ona podcinana przez nurt rzeki głównej i przeciągnięcie koryta. Zjawisko to prowadzi do powstania tzw. pagórów pseudomeandrowych[13].
Zobacz też
[edytuj | edytuj kod]Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Klimaszewski 1981 ↓, s. 499.
- ↑ Mizerski 2019 ↓, s. 220.
- ↑ a b Migoń ↓, s. 221.
- ↑ a b c d Klimaszewski 1981 ↓, s. 500.
- ↑ Klimaszewski 1981 ↓, s. 501.
- ↑ Przełom Lubrzanki w Mąchocicach, Państwowy Instytut Geologiczny [dostęp: 2021-12-28] (pol.)
- ↑ Polska Ekologia - Styl życia - Parki krajobrazowe [online], www.polskaekologia24.pl [dostęp 2021-12-28] .
- ↑ Klimaszewski 1981 ↓, s. 447.
- ↑ Kasprzak 2010 ↓, s. 94.
- ↑ Biała Lądecka – Przyroda Dolnego Śląska [online] [dostęp 2021-12-28] (pol.).
- ↑ Czy Skora może uchodzić do Skory? - Gazeta Chojnowska w ramach portalu E-Informator.pl [online], www.chojnowska.e-informator.pl [dostęp 2021-12-28] .
- ↑ Kurzeja 2012 ↓, s. 6.
- ↑ Klimaszewski 1981 ↓, s. 441.
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Ewa Bajkiewicz-Grabowska , Hydrologia ogólna, wyd. V, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2020, s. 469, ISBN 978-83-01-21300-8 (pol.).
- Jan Flis, Szkolny słownik geograficzny, Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, 1982, s. 124, ISBN 83-02-00870-2 (pol.).
- Marek Kasprzak , Wezbrania i powodzie na rzekach Dolnego Śląska, [w:] Marek Błaś i inni, Wyjątkowe zdarzenia przyrodnicze na Dolnym Śląsku i ich skutki, Wrocław: Instytut Geografii i Rozwoju Regionalnego Uniwersytetu Wrocławskiego, 2010, s. 94, ISBN 978-83-62673-00-1 (pol.).
- Mieczysław Klimaszewski, Geomorfologia, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1981, s. 499-501, ISBN 83-01-03498-X (pol.).
- Marek Kurzeja , Jan Loch , Marek Ruciński , Gorczańskie wody, Poręba Wielka: Gorczański Park Narodowy, 2012, s. 6, ISBN 978-83-935082-4-2 (pol.).
- Piotr Migoń, Geomorfologia, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2006, s. 221-222, ISBN 978-83-01-14812-6 (pol.).
- Włodzimierz Mizerski, Geologia dynamiczna, wyd. IV, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2019, s. 220, ISBN 978-83-01-20021-3 (pol.).