باباطاهر
![]() | برای تأییدپذیری کامل این مقاله به منابع بیشتری نیاز است. |
باباطاهر | |
---|---|
![]() نگارهای از باباطاهر | |
نام اصلی | |
زاده | ۳۲۶ خورشیدی همدان |
محل زندگی | ]][۱] همدان |
درگذشته | ۴۱۱ خورشیدی همدان[۱] |
آرامگاه | آرامگاه باباطاهر |
لقب | باباطاهر، باباطاهر عریان، باباطاهر همدانی |
پیشه | شاعر، دوبیتی سرا |
زمینه کاری | شعر، موسیقی |
ملیت | ایرانی |
دوره | سلجوقیان در زمان طغرل بیک سلجوقی |
سبک نوشتاری | دوبیتی، رباعی |
سالهای فعالیت | قرن پنجم قمری |
کتابها | اشعار دوبیتی مجموعه کلمات قصار |
دلیل سرشناسی | دوبیتیها و اشعار |
باباطاهر یا باباطاهر عریان همدانی،[۱][۲] عارف، شاعر ایرانی و دوبیتیسرای اواخر سده چهارم و اواسط سده پنجم هجری ایران، در دوران طغرل بیک سلجوقی میزیستهاست.[۳] «بابا» لقبی بوده که به پیروان وارسته میدادهاند و برای صفت عریان دلایل گوناگونی ذکر شدهاست.[۴][۵] اشعار باباطاهر به زبان لری سروده شدهاند[۶][۷][۸][۹]بیشتر منابع او را اهل همدان معرفی کردهاند و خود او در چندین دوبیتی از همدان و الوند یادکرده است.[۶][۷] مسلک درویشی و فروتنی او که شیوهٔ عارفان است سبب شد تا وی گوشهگیر شده، گمنام زیسته و تفصیلی از زندگانی خود باقی نگذارد.[۱۰]
زندگینامه
[ویرایش]از خاندان، تحصیلات و زندگی باباطاهر اطلاعات درستی در دسترس نیست، اما بنا به نوشتهٔ راوندی در راحةالصدور، باباطاهر در سال ۴۴۷ هجری با طغرل سلجوقی دیدار کرده و مورد احترام وی نیز قرار گرفتهاست. در یکی از دوبیتیهای مشهورش[۱۱] سال تولدش را به حروف ابجد گنجانیده که پس از محاسبه توسط میرزا مهدیخان کوکب به سال ۳۲۶ هجری رسیدهاست، اما رشید یاسمی با استناد به همان دو بیتی و اشاره به اهمیت عدد ۱٬۰۰۰ نزد اغلب ملل بر آن رفتهاست که مقصود باباطاهر از واژهٔ الف سال ۱۰۰۰م بوده و در نتیجه مقارن سالهای ۳۹۰ و ۳۹۱ (برابر با ۱٬۰۰۰ میلادی) زاده شدهاست.[۴] او پس از ۸۵ سال زندگی، در همدان وفات یافتهاست.[۲][۳]
آرامگاه
[ویرایش]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9f/1%D8%A2%D8%B1%D8%A7%D9%85%DA%AF%D8%A7%D9%87_%D8%A8%D8%A7%D8%A8%D8%A7_%D8%B7%D8%A7%D9%87%D8%B1_%D8%B9%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%86.jpg/265px-1%D8%A2%D8%B1%D8%A7%D9%85%DA%AF%D8%A7%D9%87_%D8%A8%D8%A7%D8%A8%D8%A7_%D8%B7%D8%A7%D9%87%D8%B1_%D8%B9%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%86.jpg)
آرامگاه باباطاهر در شمال شهر همدان و در میدانی به نام وی قرار دارد. حمدالله مستوفی به سال ۷۴۰ ه.ق در نام بردن از همدان این شهر را به نام همدان باباطاهر اسم میبرد که نشان از مشهور بودن همدان به نام باباطاهر است.[نیازمند منبع] این آرامگاه در سال ۱۳۴۴ ساخته شده و در سال ۱۳۸۳ بازسازی شدهاست.[۲] بنای مقبره باباطاهر در گذشته چندین بار بازسازی شدهاست. در قرن ششم هجری برجی آجری و هشت ضلعی بودهاست. در دوران حکومت رضاشاه پهلوی نیز بنای آجری دیگری به جای آن ساخته شده بود. درجریان این بازسازی لوح کاشی فیروزهای رنگی مربوط به سده هفتم هجری به دست آمد که دارای کتیبهای به خط کوفی برجسته و آیاتی از قرآن است و هماکنون در موزه ایران باستان نگهداری میشود. احداث بنای جدید در سال ۱۳۴۴ خورشیدی به همت انجمن آثار ملی و شهرداری وقت همدان و توسط مهندس محسن فروغی انجام شدهاست. این بنای تاریخی طی شماره ۱۷۸۰ در تاریخ ۲۱ فروردین ۱۳۷۶ به ثبت آثار تاریخی و ملی ایران رسیدهاست. در اطراف بنای جدید فضای سبز وسیعی احداث شدهاست.[۴]
برخی از بزرگانی که درجوار مزار باباطاهر آرمیدهاند:
- محمد ابن عبدالعزیز از ادیبان سده ۳ هجری
- ابوالفتح اسعد از فقیهان سده ۶
- میرزا علی نقی کوثر از دانشمندان سده ۱۳
- مفتون همدانی از شاعران سده ۱۴
آرامگاهی نیز به نام آرامگاه باباطاهر در خرمآباد منسوب به این شاعر است که با شماره ۱۴۴۷۳ در اسفند ۱۳۸۴ ثبت ملی شدهاست.[۱۲][۱۳]
تبار قومی
[ویرایش]در بسیاری از منابع اشعار او به فهلوی نزدیکتر دانسته شدهاست[۱۴][۱۵][۶][۷][۱۶][۱۷] . نام پدر باباطاهر را برخی فریدون ضبط کردهاند و او را طاهربن فریدون نوشتهاند[۱۸]
:
آثار باباطاهر
[ویرایش]برخی معتقدند ترانهها یا دو بیتیهای باباطاهر در بحر هزج مسدس محذوف سروده شدهاست.[۱۹] البته اطلاق عنوان فهلویات بر این نوع دوبیتیها احتمالاً نشان میدهد که آنها در زبان پهلوی و مربوط به گویش ایران میانه آن باشد.[۳][۷] با این حال روبن آبراهامیان خاورشناس ارمنستانی به این نتیجه رسید که گویش بکار رفته در دوبیتیهای باباطاهر گرایش نزدیکی با گویش مورد استفاده توسط یهودیان معاصر همدان دارد.[۳][۲۰] گویش یهودیان همدان در شاخه شمال غربی زبانهای ایرانی طبقهبندی شدهاست.[۲۱] دو قطعه و چند غزل و مجموعه کلمات قصار به زبان عربی از آثار دیگر اوست. کتاب سرانجام شامل دو بخش عقاید عرفاً و صوفی و الفتوحات الربانی فی اشارات الهمدانی است. تعداد دوبیتیهای وی تا ۳۵۴ دوبیتی برشمردهاند. صرف نظر از مطالب فوق، به عقیده بسیاری از محققان اشعار بابا طاهر به گویش لری سروده شدهاند، که با توجه به لر تبار بودن بابا طاهر میتوان نتیجه گرفت عقیده این دسته از محققان نسبت به نظریههای دیگر مستدل تر و صحیح تر است. مستدل چند نمونه از دوبیتیهای باباطاهر:[۲۲][۲۳]
مکن کاری که بر پا سنگت آیو | جهان با این فراخی تنگت آیو | |
چو فردا نامه خوانان نامه خوانند | تو را از نامه خواندن ننگت آیو | |
* * * |
مو آن رندم که نامم بی قلندر | نه خون دیرم نه مون دیرم نه لنگر | |
چو روز آیه بگَردم گِرد گیتی | چو شو گَرده به خشتی وانهم سر | |
* * * |
ز دست دیده و دل هر دو فریاد | که هر چه دیده وینه دل کنه یاد | |
بسازم خنجری نیشش ز پولاد | زنم بر دیده تا دل گرده آزاد | |
* * * |
خداوندا که بوشم با که بوشم | مژه پراشک خونین تا که بوشم | |
همم کز در برانن سو ته آیم | تو کم از در برانی وا که بوشم | |
* * * |
هزارت دل بغارت برده ویشه | هزارانت جگر خون کرده ویشه | |
هزاران داغ ویش از ویشم اشمر | هنی نشمرده از اشمرده ویشه | |
* * * |
چه خوش بی مهربونی هر دو سر بی | که یک سر مهربونی دردسر بی | |
اگر مجنون دل شوریدهای داشت | دل لیلی از او شوریدهتر بی | |
* * * |
خداوندا به فریاد دلم رس | کس بی کس تویی مو مانده بی کس | |
همه گویند طاهر کس نداره | خدا یار منه چه حاجت کس | |
— باباطاهر عریان |
باباطاهر همدانی
نگارخانه
[ویرایش]-
آرامگاه پیشین باباطاهر عریان در شهر همدان
-
آرامگاه پیشین باباطاهر عریان در شهر همدان
-
کتیبهٔ شرح بازسازی آرامگاه باباطاهر در شهر همدان توسط محمدرضا شاه پهلوی (بعد از انقلاب اسلامی ایران، اسامی محمدرضا شاه پهلوی و رضاشاه از این کتیبه پاک شدهاست).
جستارهای وابسته
[ویرایش]- بوستان باباطاهر
- آرامگاه باباطاهر (همدان)
- آرامگاه باباطاهر (خرمآباد)
- استودان (دخمه) باباطاهر
- فاطمه لره
پانویس
[ویرایش]- ↑ ۱٫۰ ۱٫۱ ۱٫۲ ۱٫۳ «باباطاهر». لغتنامه دهخدا. بایگانیشده از اصلی در ۱ نوامبر ۲۰۱۴. دریافتشده در ۱ نوامبر ۲۰۱۴.
- ↑ ۲٫۰ ۲٫۱ ۲٫۲ ۲٫۳ ۲٫۴ «Bābā Ṭāher ʿOryān». Encyclopædia Britannica. دریافتشده در ۳۱ اکتبر ۲۰۱۴.
- ↑ ۳٫۰ ۳٫۱ ۳٫۲ ۳٫۳ «BĀBĀ ṬĀHER ʿORYĀN». Encyclopædia Iranica. دریافتشده در ۳۱ اکتبر ۲۰۱۴.
- ↑ ۴٫۰ ۴٫۱ ۴٫۲ «باباطاهر». دائرةالمعارف بزرگ اسلامی. ۲۰ خرداد ۱۳۹۹. دریافتشده در ۷ ژانویه ۲۰۲۱.
- ↑ «چرا باباطاهر را «عریان» مینامیدند؟». خبرگزاری مهر | اخبار ایران و جهان | Mehr News Agency. ۲۰۱۵-۰۵-۳۱. دریافتشده در ۲۰۲۲-۰۵-۰۵.
- ↑ ۶٫۰ ۶٫۱ ۶٫۲ Most traditional sources call it loosely Lorī, while the name commonly applied from an early date to verses of this kind, fahlavīyāt, presumably implies that they were thought to be in a language related to the Middle Iranian dialect Pahlavi.
- ↑ ۷٫۰ ۷٫۱ ۷٫۲ ۷٫۳ «باباطاهر». لغتنامه دهخدا.
- ↑ نشانی=https://fa.wikishia.net/view/باباطاهر
- ↑ http://www.dezfoolnews.ir/fa/News/13884/سرزمین-پهلو-یا-فیلی-کجاست؟نشانی=
- ↑ تاریخ ادبیات شفق ص ۱۰۸ و ۱۰۹
- ↑
مو آن بحرم که در ظرف آمدستم مو آن نقطه که در حرف آمدستم به هر اَلفی اَلِف قَدّی برآیه اَلِف قَدّم که در اَلف آمدستم - ↑ «پایگاه خبری یافته- شماره ثبت مقبره باباطاهر خرمآباد اشتباه درج شدهاست!». بایگانیشده از اصلی در ۲۴ اکتبر ۲۰۱۴. دریافتشده در ۸ نوامبر ۲۰۱۴.
- ↑ «مقبره باباطاهر، خرمآباد». وبگاه سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان لرستان. بایگانیشده از اصلی در ۲۲ مارس ۲۰۱۳. دریافتشده در ۸ فروردین ۱۳۹۰.
- ↑ "BĀBĀ ṬĀHER ʿORYĀN – Encyclopaedia Iranica". www.iranicaonline.org. Retrieved 2019-10-31.
- ↑ L. P. Elwell-Sutton. "BĀBĀ ṬĀHER ʿORYĀN". Encyclopædia Iranica. Iranicaonline.org. Retrieved 2013-10-31.
- ↑ نشانی=https://fa.wikishia.net/view/باباطاهر
- ↑ http://www.dezfoolnews.ir/fa/News/13884/سرزمین-پهلو-یا-فیلی-کجاست؟نشانی=
- ↑ مقصود، جواد (۱۳۵۵). باباطاهرعریان. تهران:انجمن آثار ملی. ص. ۴.
- ↑ ادیب طوسی، محمد امین، «فهلویات للی»، نشریهٔ دانشکدهٔ ادبیات تبریز، ۱۳۳۷ ه. ش
- ↑ R. Abrahamian, Dialecte des Israélites de Hamadan et d’Ispahan et dialecte de Baba Tahir, Paris, 193
- ↑ http://www.iranicaonline.org/articles/hamadan-ix
- ↑ The Lament of Baba Tahir: Being the Rubaiyat of Baba Tahir, Hamadani (Uryan) By Elizabeth Curtis Brenton. Pages: 23, 33, 35, and 43
- ↑ [۱]
منابع
[ویرایش]- ادیب طوسی، محمدامین، «فهلویات لری»، نشریه دانشکده ادبیات تبریز، ۱۳۳۷ش
- صفا، ذبیحالله، تاریخ ادبیات در ایران، تهران، ۱۳۳۶ش
- گبینو، ژ.آ. سفرنامه، ترجمة عبدالرضا هوشنگ مهدوی، تهران، ۱۳۶۷ش
- برخی محققان زبان وی را راژی یا راجی و رازی دانستهاند که از گویشهای قدیمی اهالی ری هستند.
- آذربیگدلی، لطفعلی، آتشکده، به کوشش جعفر شهیدی، تهران، ۱۳۳۷ش
- هدایت، رضاقلی، ریاض العارفین، تهران، ۱۳۱۶ش
- بهار، مهرداد، جستاری چند در اساطیر ایران نشر فکرروز، تهران (ص۲۸۳).
- اذکایی، پرویز، همدان نامه (بیست گفتار دربارهٔ مادستان) ص ۳۳۶. نشر مادستان سال۱۳۸۰.
پیوند به بیرون
[ویرایش]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Wikiquote-logo.svg/34px-Wikiquote-logo.svg.png)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4c/Wikisource-logo.svg/38px-Wikisource-logo.svg.png)