Bitwa pod Bobrujskiem (1919)
Wojna polsko-bolszewicka | |||
![]() | |||
Czas |
28 VIII–3 IX 1919 | ||
---|---|---|---|
Miejsce |
pod Bobrujskiem | ||
Wynik |
zwycięstwo Polaków | ||
Strony konfliktu | |||
| |||
Dowódcy | |||
| |||
Siły | |||
|
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1e/A.Przybylski_-_Szkic_nr_10.jpg/237px-A.Przybylski_-_Szkic_nr_10.jpg)
Wojna Polska 1918–1921[1]
Bitwa pod Bobrujskiem – walki polskiej kombinowanej Dywizji Wielkopolskiej z sowiecką 8 Dywizją Strzelców[a] toczone w pierwszym roku wojny polsko-bolszewickiej.
Geneza
[edytuj | edytuj kod]W drugiej połowie lipca 1919 Naczelne Dowództwo WP zakończyło prace nad planem szeroko zakrojonej operacji zaczepnej, której celem było opanowanie Mińska, Borysowa, Bobrujska i oparcie frontu o linię rzek Dźwiny i Berezyny[2][3].
W rozkazie operacyjnym Frontu Litewsko-Białoruskiego z 3 sierpnia 1919 przewidziano, że natarcie na Mińsk ubezpieczą na lewym skrzydle oddziały 1 Dywizji Piechoty Legionów w rejonie Mołodeczna, Wilejki, a na prawym skrzydle oddziały Grupy Operacyjnej gen. Lasockiego. 2 Dywizja Piechoty Legionów miała wykonać natarcie na miasto z północnego zachodu, a następnie miała ubezpieczyć Mińsk z kierunku Borysowa. Z kolei Grupa Wielkopolska gen. Konarzewskiego miała nacierać od południowego zachodu, a jednocześnie 1 pułk Ułanów Wielkopolskich miał wyjść na tyły Mińska i przeciąć drogę oraz linię kolejową Mińsk-Borysów[4][5].
- Osobny artykuł:
Po zajęciu Mińska zaistniała możliwość kontynuowania przez wojska Frontu Litewsko-Białoruskiego działań zaczepnych aż do linii rzeki Berezyny. Gdy czołowe elementy Grupy Wielkopolskiej osiągnęły 24 sierpnia rejon Osipowicz, gen. Stanisław Szeptycki wydał rozkaz opanowania Bobrujska. W dniach 25–27 sierpnia oddziały Grupy zajęły pozycje wyjściowe. Oddziały sowieckie broniące Bobrujska przygotowały linie obronne nad rzeczką Wołczanką, wykorzystując silne umocnienia polowe z okresu I wojny światowej[6][7].
Walczące wojska
[edytuj | edytuj kod]Jednostka | Dowódca | Podporządkowanie |
![]() | ||
---|---|---|
Kombinowana Dywizja Wielkopolska | gen. Daniel Konarzewski | Front Litewsko-Białoruski |
⇒ 3 pułk strzelców wielkopolskich | ppłk Arnold Szylling | Grupa północna |
→ szkoła podoficerska | kpt. Świnarski | |
→ I/3 pułku strzelców | ||
→ 4/3 pułku strzelców | por. Adolf Łojkiewicz | |
→ II/3 pułku strzelców | kpt. Władysław Lewandowski | |
→ 5/3 pułku strzelców | ppor. Jan Kłoś | |
→ 6/3 pułku strzelców | ppor. Gawroński | |
→ 7/3 pułku strzelców | ppor. Czesław Preiss | |
⇒ 4 pułk strzelców wielkopolskich | mjr Oskar Brezany | Grupa środkowa |
→ 1/4 pułku strzelców | ppor. Adam Biedrzyński | |
→ 2/4 pułku strzelców | ppor. Stefan Żmuda-Trzebiatowski | |
→ 5/4 pułku strzelców | ppor. Wiktor Skotarczak | |
→ 7/4 pułku strzelców | ppor. Wegner | |
⇒ 2/1 pułku czołgów | kpt. Dufour | |
⇒ 1 pułk ułanów wielkopolskich | ppłk Władysław Anders | Grupa południowa |
→ 1 szwadron | por. Antoni Tuncelman (?) | |
→ 3 szwadron | por. Jerzy Skrzydlewski | |
→ 4 szwadron | por. Jan Czarnecki | |
→ 2 szwadron | por. Andrzej Rojewski | w odwodzie |
⇒ baterie 3 pal wielkopolskiego | mjr. Leon Dębski | |
→ 1/3 pułku artylerii lekkiej | por. Rosanda | Grupa środkowa |
→ 3/3 pułku artylerii lekkiej | ppor. Tomasz Nowakowski | |
→ 5/3 pułku artylerii lekkiej | por. Gromczakiewicz | Grupa północna |
→ 6/3 pułku artylerii lekkiej | ppor. Marian Jasiński | |
⇒ 2 bateria 2 pac | ||
⇒ 2 bateria artylerii konnej | por. Alfred Milewski | Grupa południowa |
![]() | ||
⇒ 8 Dywizja Strzelców | 15 Armia | |
→ 67 pułk strzelców | 23 Brygada Strzelców | |
→ 68 pułk strzelców |
Walki pod Bobrujskiem
[edytuj | edytuj kod]Przygotowanie do działań
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/18/Wojna_polsko-sowiecka_-_twierdza_w_Bobrujsku_fotografia_z_lotu_ptaka_NAC_1-H-387.jpg/240px-Wojna_polsko-sowiecka_-_twierdza_w_Bobrujsku_fotografia_z_lotu_ptaka_NAC_1-H-387.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e9/Sztab_3_p._strz._Wlkp._z_gen._Konarzewskim_-_Ofensywa_na_Bobrujsk_1919.png/240px-Sztab_3_p._strz._Wlkp._z_gen._Konarzewskim_-_Ofensywa_na_Bobrujsk_1919.png)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d8/Transport_oddzia%C5%82%C3%B3w_armii_gen_Hallera_z_Francji_do_Polski_-_czo%C5%82g_Renault_FT-17_NAC_1-H-297-2.jpg/240px-Transport_oddzia%C5%82%C3%B3w_armii_gen_Hallera_z_Francji_do_Polski_-_czo%C5%82g_Renault_FT-17_NAC_1-H-297-2.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/3d/J.Kuszelewski_Dzia%C5%82ania_czo%C5%82g%C3%B3w_na_froncie_1919-1920_Szkic_1_Bobrujsk.png/240px-J.Kuszelewski_Dzia%C5%82ania_czo%C5%82g%C3%B3w_na_froncie_1919-1920_Szkic_1_Bobrujsk.png)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d7/Most_kolejowy_na_Berezynie_zniszczony_przez_bolszewik%C3%B3w.png/240px-Most_kolejowy_na_Berezynie_zniszczony_przez_bolszewik%C3%B3w.png)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/85/Pozycja_1_p._strz._Wlkp_na_przycz%C3%B3%C5%82ku_mostowym_pod_Bobrujskiem.png/240px-Pozycja_1_p._strz._Wlkp_na_przycz%C3%B3%C5%82ku_mostowym_pod_Bobrujskiem.png)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f4/14_DP_Zdobycie_Bobrujska_28.VIII.1919.png/240px-14_DP_Zdobycie_Bobrujska_28.VIII.1919.png)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/3d/Sztab_4_pu%C5%82ku_Strzelc%C3%B3w_Wlkp._po_zaj%C4%99ciu_Bobrujska_IX.1919.png/240px-Sztab_4_pu%C5%82ku_Strzelc%C3%B3w_Wlkp._po_zaj%C4%99ciu_Bobrujska_IX.1919.png)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fd/Sztab_1_Dywizji_Strzelc%C3%B3w_Wlkp._w_Bobrujsku_1919.png/240px-Sztab_1_Dywizji_Strzelc%C3%B3w_Wlkp._w_Bobrujsku_1919.png)
Przyczółek bobrujski był broniony przez sowiecki 67 i 68 pułk strzelców z 8 Dywizji Strzelców, dwa bataliony marynarzy, trzy pociągi pancerne (w tym jeden z obsługą niemiecką). Razem około 2500 żołnierzy[9].
24 sierpnia dowódca Grupy Wielkopolskiej otrzymał rozkaz opanowania Bobrujska. Generał Daniel Konarzewski[b] postanowił uderzyć na miasto trzema grupami utworzonymi na bazie 3. i 4 pułku strzelców wielkopolskich oraz 1 pułku ułanów wielkopolskich. 27 lipca grupy rozlokowane były następująco[9]: 4 pułk strzelców wielkopolskich – stanowisko dowodzenia w Tarasewiczach, I batalion z 2 i 3/3 pułku artylerii lekkiej wielkopolskiej w okolicy Boguszewki, II batalion z 1/3 pal w okolicy Starynki, III batalion (bez dwóch kompanii[c]) w Głuszy. Dowódca 3 pułku strzelców wielkopolskich ppłk Arnold Szylling swój sztab rozwinął także w Tatarkowiczach, I batalion z 5/3 pal stacjonował w Tatarkowiczach południowych, II batalion z plutonem 6/3 pal w Tatarkowiczach północnych, a III batalion z 4/3 pap i 2/2 pułku artylerii ciężkiej w Motowidłach. Kompania odwodowa z plutonem 6/3 pal stacjonowała w Świsłoczy, a kompania osłaniająca tabory w Chołuju. 1 pułk ułanów wielkopolskich rozlokował się w rejonie Korytna – Ubołocie. Jeden szwadron pozostał w Boguszewiczach z zadaniem osłony linii Berezyny.
28 sierpnia Grupa Wielkopolska gen. Daniela Konarzewskiego rozpoczęła natarcie na Bobrujsk[10].
Działanie grupy północnej ppłk. Szyllinga
[edytuj | edytuj kod]Lewa grupa uderzeniowa w składzie: 3 pułk strzelców wielkopolskich, II/3 pal i 2/2 pac i dwa plutony saperów podeszła w rejon folwarku Durynicze i tu przyjęła ostateczne ugrupowanie bojowe. Do bezpośrednich działań wyznaczony został II batalion kpt. Władysława Lewandowskiego. Jego 6 i 7 kompania rozwinęła się od Berezyny aż do Durynicz, z zadaniem wiązania nieprzyjaciela ogniem. 5 kompania, wzmocniona plutonem szkoły podoficerskiej, przygotowywała się do natarcia w okolicy spalonych mostów pod Wołczynem. Dwie kompanie stanowiły odwód pułku[11].
Po krótkim przygotowaniu artyleryjskim, jako pierwsza ruszyła 5 kompania ppor. Jana Kłosia i prowadziła natarcie w kierunku Wołczanki. Po ciężkiej przeprawie „w bród”, wdarła się na nieprzyjacielskie pozycje, zdobyła je i rozpoczęła pościg przez Krasne na Pobokowicze. W tym czasie 6 kompania ppor. Gawrońskiego i 7. ppor. Preissa prowadziły walkę ogniową. W odwodzie, na kierunku działania 5 kompanii, maszerowała szkoła podoficerska kpt. Świnarskiego i 4 kompania por. Adolfa Łojkiewicza, z zadaniem osłony południowego skrzydła. Atakująca dalej w pierwszym rzucie 5 kompania za Pobokowiczami zniszczyła nieprzyjacielską baterię artylerii. Zdobyto 2 działa, 5 jaszczy i 2 karabiny maszynowe[12]. Wykorzystując powodzenie 5 kompanii, 6 i 7 kompania sforsowały na szerokim froncie Wołczankę i spychały Sowietów na Pobokowicze. Tu czerwonoarmistów od tyłu zaatakował pluton 5 kompanii. Większość z nich poddała się lub wycofała w nieładzie. Nie pomógł im też wyprowadzony na tym kierunku sowiecki kontratak. Został odparty przez plutony szkoły podoficerskiej[12].
Około południa II/3 pułku strzelców wielkopolskich, już bez styczności z przeciwnikiem, ruszył w kierunku Bobrujska. Pozostałe pododdziały, które nie weszły do walki, maszerowały za nim. Do zdobytego już przez 4 pułk strzelców wielkopolskich Bobrujska dotarły około 17:00. I batalion stanął w rejonie dworca kolejowego Bobrujsk, II w centrum miasta, wysuwając na stację kolejową Berezyna 5 kompanię. Ta, po zniszczonym moście, zdołała jeszcze przeprawić placówkę na wschodni brzeg rzeki. II batalion przeszedł do Krzywego Kruka[12].
Działanie grupy środkowej mjr. Brezanego
[edytuj | edytuj kod]Jako pierwszy maszerował 4 pułk strzelców wielkopolskich mjr. Oskara Brezanego, wspierany przez 2 kompanię czołgów Renault FT kpt. Dufoura. Dowódca pułku przyjął ugrupowanie w trzy kolumny, a oddziały maszerowały w pasie między linią kolejową Osipowicze – Bobrujsk, a szosą Słuck – Bobrujsk.
Pierwsza kolumna pod osobistym dowództwem mjr. Brezanego w składzie I batalion, 2 i 3 bateria 1 pułku artylerii polowej Wielkopolskiej i pluton saperów, łamiąc słaby opór nieprzyjaciela pod Gorbacewiczami, Pobokowiczami i Bałczynem, dotarła do skrzyżowania szosy z torem kolejowym. Tutaj została zatrzymana ogniem pociągu pancernego. Po wymianie ognia z polską baterią, pociąg wycofał się i jeszcze przed południem kolumna, nie napotykając przeciwnika, zajęła twierdzę i miasto[10][13]. W tym czasie druga kolumna pod dowództwem ppor. Nowaka w składzie 5 i 7 kompania, kompania czołgów, 1 bateria 1 pap Wlkp. uderzyła na pozycje sowieckie nad Wołczanką. Pojawienie się czołgów było dużym zaskoczeniem dla czerwonoarmistów, którzy nie podjęli walki i wycofali się[14]. Po krótkiej walce pod Siemkowem, a potem z pociągiem pancernym, kolumna zdobyła dworzec w Bobrujsku i około 15:00 wkroczyła do miasta zajętego już przez I batalion[15]. Trzecia kolumna pod dowództwem ppor. Wiktora Skotarczaka, w składzie 6 i 8 kompania oraz 4 kompania ckm i oddział miotaczy min, przełamując sowiecką obronę pod Bybkowszczyzną, po południu wkroczyła do miasta[16][17].
Ostatecznie I batalion stanął w koszarach w twierdzy, II w centrum miasta, III na południe od dworca kolejowego, a czołgi w pobliżu stacji kolejowej. Do godziny 20:00 3 i 4 kompania ubezpieczały Bobrujsk patrolując brzeg rzeki[18].
Działanie grupy południowej ppłk. Andersa
[edytuj | edytuj kod]Prawa grupa uderzeniowa pod dowództwem ppłk. Władysława Andersa w składzie 1 pułk ułanów wielkopolskich (bez jednego szwadronu) z 2 baterią artylerii konnej por. Alfreda Milewskiego zebrała się na drodze Tarasowicze – Głusza i maszerowała za kolumną 4 pułku strzelców wielkopolskich przez Boguszewkę do Gorbacewicz. Tu skręciła na południe na Starce i Wornowicze, ubezpieczając się szpicą przednią – 4 szwadronem por. Jana Czarneckiego. Na wschód od Starzec szpica przełamała obronę nieprzyjaciela, ale z powodu bagnistej drogi dalszy marsz w kierunku na Wornowicze okazał się niemożliwy[19][20]. W związku z tym wykonano marsz na północ, w kierunku na zaścianek Wornowicze, a w szpicy tym razem szedł 1 szwadron por. Antoniego Tuncelmana. Pod Bobrujskiem szarża 1 szwadronu spędziła wycofujące się już oddziały sowieckie, a około południa 1 szwadron osiągnął stację kolejową Berezynę i przy pomocy baterii konnej spędził sowiecki pociąg pancerny. W tym czasie 3 szwadron zdobył statek parowy na Berezynie. Około 15:00 pułk wkroczył do Bobrujska. 1 i 3 szwadron do 22:00 patrolowali brzeg Berezyny, a pozostała część pułku zakwaterowała się w mieście. W tym czasie pozostawiony w Boguszewiczach 2 szwadron por. Rojewskiego odpierał sowieckie oddziały przechodzące przez Berezynę[19].
Walki o przedmoście
[edytuj | edytuj kod]Sowieci obsadzili dominujące wzgórza na wschodnim brzegu Berezyny i z nich ostrzeliwali miasto. Zaistniała zatem potrzeba utworzenia przedmościa na wschodnim brzegu rzeki, które chroniłoby Bobrujsk od ognia artylerii i stanowiło podstawę dla przyszłych akcji na wschód od Berezyny[21].
Zadanie sforsowania Berezyny i opanowania wzgórz otrzymał 3 pułk strzelców wielkopolskich. Nocą 1 września jego I batalion przeszedł Berezynę po szczątkach mostu kolejowego, natomiast III batalion przeprawił się promem pod Nazarówką. Jeszcze przed świtem oba bataliony uderzyły na pozycje sowieckie i zdobyły Babin. Po walce bataliony obsadziły przedmoście na linii Nazarówka – Podrzecze – Chimy i dalej łukiem do wsi Ruczaj na południe od Bobrujska[22]. W kolejnych dniach obszar przyczółka poszerzono, a sowieckie kontrataki mające na celu wyrzucenie polskich oddziałów za Berezynę zostały odparte[15]. 1 września na przedmoście przeszedł 1 pułk ułanów wielkopolskich, który prowadził działania w rejonie Lubnicz – Kozułicz z zadaniem oczyszczenia terenu na wschód od Berezyny aż do Kliczewa. 4 września pułk czasowo opanował Kliczew, po czym powrócił do Bobrujska[23].
Komunikat prasowy Sztabu Generalnego z 2 września 1919 donosił[24]:
Na odcinku północnym nawiązaliśmy kontakt z nieprzyjacielem i wyparliśmy go z szeregu miejscowości. Oddziały wielkopolskie śmiałym wypadem nocnym na wschodni brzeg pod Bobrujskiem rozgromiły większe siły nieprzyjacielskie, zdobywając 500 jeńców, 5 dział wraz z amunicją i 5 karabinów maszynowych. Straty nieprzyjacielskie w zabitych i rannych bardzo znaczne.
Bilans walk
[edytuj | edytuj kod]W czasie walk o Bobrujsk kombinowana Grupa Wielkopolska wyparła z miasta oddziały 8 Dywizji Strzelców i opanowała przyczółek na wschodnim brzegu Berezyny. W połowie września w rejon Bobrujska przybyły pozostałe oddziały 1 Dywizji Strzelców Wielkopolskich, walczące do tej pory na innych odcinkach frontu. Zimą z 1919 na 1920 i wiosną 1920 oddziały polskie dokonały z przedmościa Bobrujsk wielu udanych wypadów na tyły wojsk sowieckich[25].
Zobacz też
[edytuj | edytuj kod]Uwagi
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Odziemkowski 2004 ↓, s. 43 podaje, że oddziały wielkopolskie walczyły z sowiecką 10 Dywizją Strzelców.
- ↑ Odziemkowski 2004 ↓, s. 43 podaje, że oddziałami wielkopolskimi dowodził gen.Filip Dubiski.
- ↑ Dwie kompanie III/3 pułku strzelców wielkopolskich pełniły służbę etapową[9].
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Przybylski 1930 ↓.
- ↑ Odziemkowski 2010 ↓, s. 415.
- ↑ Wyszczelski 2011 ↓, s. 165.
- ↑ Tym 2020 ↓, s. 18.
- ↑ Cisek, Paduszek i Rawski 2010 ↓, s. 24.
- ↑ Tym 2020 ↓, s. 20.
- ↑ Wysocki (red.) 2005 ↓, s. 50.
- ↑ 14 Dywizja Piechoty 1937 ↓.
- ↑ a b c 14 Dywizja Piechoty 1937 ↓, s. 57.
- ↑ a b Odziemkowski 2004 ↓, s. 43.
- ↑ 14 Dywizja Piechoty 1937 ↓, s. 57-58.
- ↑ a b c 14 Dywizja Piechoty 1937 ↓, s. 58.
- ↑ Laskowski (red.) 1931 ↓, s. 347.
- ↑ Odziemkowski 2010 ↓, s. 417.
- ↑ a b Odziemkowski 2004 ↓, s. 44.
- ↑ Łapiński 1928 ↓, s. 12.
- ↑ 14 Dywizja Piechoty 1937 ↓, s. 59.
- ↑ 14 Dywizja Piechoty 1937 ↓, s. 59–60.
- ↑ a b 14 Dywizja Piechoty 1937 ↓, s. 60.
- ↑ Czarnecki 1929 ↓, s. 18.
- ↑ Wysocki (red.) 2005 ↓, s. 51.
- ↑ Karczewski 1928 ↓, s. 11.
- ↑ Tym 2020 ↓, s. 24.
- ↑ Pomarański 1920 ↓, s. 158.
- ↑ Odziemkowski 1998 ↓, s. 25.
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Janusz Cisek, Konrad Paduszek, Tadeusz Rawski: Wojna polsko-sowiecka 1919–1921. Warszawa: Wojskowe Centrum Edukacji Obywatelskiej, 2010.
- Jan Janusz Czarnecki: Zarys historii wojennej 15-go pułku ułanów poznańskich. Warszawa: Zakłady Graficzne „Polska Zjednoczona”, 1929, seria: Zarys historii wojennej pułków polskich 1918–1920.
- 14 Dywizja Piechoty – 1-sza Dywizja Strzelców Wielkopolskich – w wojnie i pokoju. Poznań: 1937.
- Leon Karczewski: Zarys historji wojennej 57-go pułku piechoty wielkopolskiej. Warszawa: Wojskowe Biuro Historyczne, 1928, seria: Zarys historii wojennej pułków polskich 1918–1920.
- Otton Laskowski (red.): Encyklopedia wojskowa. T. I. Warszawa: Wydawnictwo Towarzystwa Wiedzy Wojskowej i Wojskowego Instytutu Naukowo-Wydawniczego, 1931.
- Jerzy Łapiński: Zarys historji wojennej 58-go pułku piechoty wielkopolskiej. Warszawa: Wojskowe Biuro Historyczne, 1928, seria: Zarys historii wojennej pułków polskich 1918–1920.
- Janusz Odziemkowski: Leksykon bitew polskich 1914–1920. Pruszków: Oficyna Wydawnicza „Ajaks”, 1998. ISBN 83-85621-46-6.
- Janusz Odziemkowski: Leksykon wojny polsko – rosyjskiej 1919 – 1920. Warszawa: Oficyna Wydawnicza „Rytm”, 2004. ISBN 83-7399-096-8.
- Janusz Odziemkowski: Piechota polska w wojnie z Rosją bolszewicką 1919-1920. Warszawa: Oficyna Wydawnicza „Adam”, 2010. ISBN 978-83-7072-650-8.
- Stefan Pomarański: Pierwsza wojna polska (1918 – 1920). Zbiór wojennych komunikatów prasowych Sztabu Generalnego, uzupełniony komunikatami Naczelnej Komendy we Lwowie i Dowództwa Głównego Wojska Polskiego w Poznaniu. Warszawa: Główna Księgarnia Wojskowa, 1920.
- Adam Przybylski: Wojna polska 1918–1921. Warszawa: Wojskowy Instytut Naukowo-Wydawniczy, 1930.
- Juliusz S. Tym: Działania na Froncie Litewsko-Białoruskim (czerwiec 1919 – kwiecień 1920). Szczecin: Instytut Pamięci Narodowej. Oddział w Szczecinie, 2020.
- Wiesław Wysocki (red.): Szlakiem oręża polskiego; vademecum miejsc walk i budowli obronnych. T. 2: Poza granicami współczesnej Polski. Warszawa: Wydawnictwo „Gamb”, 2005. ISBN 83-7399-050-X.
- Lech Wyszczelski: Wojna o polskie kresy 1918–1921. Warszawa: Wydawnictwo Bellona SA, 2011. ISBN 978-83-11-12866-8.